Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


З.4.  Мақсат  багыныңқылы  сабақтас  құрмалас



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1233/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1229   1230   1231   1232   1233   1234   1235   1236   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.2.З.4.  Мақсат  багыныңқылы  сабақтас  құрмалас 

сөйлемдер

М ақсат  бағыныңқылы  сабақтас  сөйлем  жа- 

сауға  тек  -п  формантты  көсемше  -гана  көмекші 

етістігінің  қүрамывда  келеді.  Көсемшенің  басқа 

жүрнақтары  мақсат  бағыныңқылы  сөйлем  жа- 

сауға  қаты сп айды .  С абақтасты ң  қүрм аласуы  

мүндай  жағдайда  аналитикалық  тәсілмен  ғана 

жүзеге  асады.  Дәл  осы  тәсіл  арқылы  себеп  бағы- 

н ы ң қы л ы   сөйлем дер  де  ж асалаты ны   белгілі. 

Бүларды  бір-бірінен  ажырату  үшін  сабақтастың 

компоненттері  арасывдағы  мағыналық  қатынас- 

пен  қатар,  олардың  әрқайсысына  тән  граммати- 

калық  белгілері  бар.  Бүл  бағыныңқы  сәйлем  ба- 

яндауышының  қай  шақта  қолданылуымен  ты- 

ғыз  байланысты.  Егер  мүвдай  баявдауыш  келер 

немесе осы шақта жүмсалса мақсат бағыныңқыға 

тән де,  өткен шақпен  келсе,  себеп  бағыныңқылы 

сабақтас болады.

М ақсат  бағыныңқылы  сөйлем  тілімізде  си- 

рек  кездеседі.  Себебі,  оны  жасайтын  тәсілдер  са- 

наулы -ақ.  Б ірінш ісінде  үшін  шылауы  тү й ы қ 

етістіктен  кей ін   келеді:  Сүрауым  көпш ілікке 



түсінікті болу үшін,  сіздерге екі түрлі сүрау берейін 

(Ә біш ев).  Е кін ш ісін де  деп  көм екш і  етістігі




717

бүйрық  райдың  III  жағы  немесе  -ар  формантты 

есімшеден кейін келеді.  Мәжит кішкене соби өзіме 

үйрене берсін  деп,  бала  қызыеатын  әдемі нәрселерді 

сатып  алып  беретін  (Бүлқышев).

Мақсат бағыныңқылы  сабақтас жасауда  басқа 

түркі  тілдерінде  де  осы  екі  тосіл  (үшін,  деп)  соз 

болады.  Біздіңше,  мақсат  бағыныңқы  жасаудың 

үш  тәсілі  көрсетілуі  керек.  Өйткені  бір  бастауы- 

шқа  телінғен  жеке-жеке  сыңарлар  жай  сөйлем 

бола  алмайды.  Біріншіден,  онда  бірыңғай  баян- 

дауыш  болатындай  бірыңғайлық  қатынас  жоқ. 

Сыңарлардың  арасы  мақсаттық  қатынаста  түра- 

ды.  Екіншіден,  бастауышпен  предикатгық  қаты- 

наста  түрған  мақ  болып  түлғалы  етістікті  қалай 

п ы сы қтау ы ш қа  ж атқы зам ы з.  Ондай  түлғада 

түрған етістіктер баяндауыш болып,  келесі  озінен 

соңғы   сәй л ем н ің   м ақсаты н  білдіріп  түрады. 

Сөйтіп,  жай  сөйлемде  бірыңғай  баяндауыш  бол- 

маса  мезғілдік,  себептік,  амалдық,  м ақсатты қ 

қатынаста  түрған  екі  баяндауыш  болуы  мүмкін 

емес. Мәселен, мынау сөйлемдер көсемше жүрнақ- 

тарының  қатынасуымен  жасалса  да  сөзсіз  жай 

сөйлемдерғе  жатады:  Бүдан  бүрын  күші  басым  боп 



дәуірлеп  түреан  жаудың  белі  сынуеа  айналеан.  Дәл 

біз  барып  машина  қоямыз  дееен  жерде  басқыншы- 

лар  тыеылып  жатқан  екен.  Шаң  басып,  айеыз- 

айеыз  тер  аққан  беті-қолдарын  жуды  (Шөріпөв). 

Теке  батыр  талай  сайыстан  үртын  қанеа  тол- 

тырып,  аруаеы  асып  жеңімпаз  атанып  жүрген 

кәнігі  сайыскер  (Мүртаза).  Сөйлемдерде  бір-ақ 

предикаттық  қатынас  бар:

1)  белі  сынуға  айналған.

2)  басқыншылар  тығылып  жатқан  екен.

3)  (Ол)  жуды.

4)  Теке  батыр  -  сайыскер.

Сөйлемдердің  қүрамындағы  басқа  сөздер

үйірлі  түрлаусыз  мүшелерге  жатады.  Бүдан  бүрын 



күші  басым  болып,  дәуірлеп  түрган  жау.  Қандай 

жау?  (Авықтауыш)  Дәл  біз  барып  машина  қоямыз 

деген  жерде  тыгылып  жатқан  екен.  Қайда  ты- 

гылып  жатқан  екен?  (Мекен  пысықтауыш)  т.б.

-мақ  болып  түлғалы  баяндауыштың  өзіне  тән 

жеке  бастауыштары  бар  қүрылымдар  да  кездесіп 

қалады.  Мен  оган  елімді  корсетпек  болып,  екеуміз 

жолга  шықтық.  ( Ол)  комектеснек  болып  озі  де 

келді  т.б.

М а қ с а т   б а ғ ы н ы ң қ ы л ы   с ө й л е м д е р   ж ай 

сөйлемдердегі  түрлаусыз  мүшеніңхүрағына  жау- 

ап  беріп,  сөған  үқсас  бөлып  түрғанмен,  мақсат 

пысыктауыш жасайтын сөздердің бәрі бағыныңқы 

сөйлемнің  баяндауышы  дәрежесіне  көтеріле  ал- 

маған.  Жөғарыда  атап  өткеніміздей  деп,  үшін,  бо- 

лып  сөздеріне  аяқталған  етістіктер  ғана  бағының- 

қының  баяндауышы  бөла  алады.

Сабақтас  сөйлемдердің  әрқайсысының  өзіне 

тән  негізгі  жасалу  жөлы  бөлады.  Мәселен,  амал 

бағыныңқылы сөйлемдерді жасаудың негізгі тосілі 

-п фөрмантты көсемшелер бөлса,  себептілік қаты- 

наста  түрған  бағыныңқыларды  жасаудың  негізгі 

тәсілі  -  шығыс  септігінде  түрған  есімшелер.  Сөл 

сияқты  шартты  бағыныңқылы  сабақтас  жасауда 

шартты  рай  жүрнағы,  мезгіл  бағыныңқылы  са- 

бақтас  жасауда  жатыс  септігіндегі  есімше  жиі 

қөлданылады.  Қазір  сөз  бөлып  өтырған  мақсат 

бағыныңқылы  сөйлемді  жасаушы  үш  тәсілдің 

іш інен  түй ы қ  етістік  пен  үшін  ш ы лауы ны ң 

тіркесінен сабақтасатын төсілді белсенді деп көрсе- 

туге  бөлады.

Күрделі етістіктің қүрамында келсе,  мезгіддің 

өту  сипатын  білдіріп,  ал  пысықтауыштың  қүра- 

мында  келсе,  әрекеттің  мақсатын  білдіретін  -галы, 



-гелі,  -қалы,  -келі  фөрмасы  мақсат  бағыныңқылы 

сөйлем  дәрежесіне  көтеріле  алмады.  Бүл  форма- 

ның  қатысуымен  мақсат  бағыныңқылы  сойлем 

емес,  сабақтастың  мезгш  бағыныңқылы  түрі  жа- 

салады.  Жалгыз  баласы  Иса  олгелі,  Қадыр  әбден 

түнжырап  кеткен  еді  (М.Әуезов).  Отан  согысы 

басталгалы,  Баймүратовтың бригадасы күндік жос- 

парын  үнемі  асырып  орындап  жүрді  (Газеттен)  т.б.

-галы  түлғалы  көсемш еден  бөлған  мақсат 

пысықтауыштың  мақсат  бағыныңқылы  сөйлем- 

дер  дәрежесіне  дейін  көтеріліп,  қүлаш ын  жая 

алмауының  әр  түрлі  себептері  бар.  Пысықтау- 

ыштардың  сөйлемдегі  өрны  еркін  жөне  түрақты 

бөлатыны  да  өсыған  әсер  етеді.  -галы  түлғалы 

пысықтауыштар  көсемшенің  басқа  түлғаларында 

түрған  пысықтауыштармен  салыстырғанда  өз  ба- 

яндауышымен  үнемі  қатар  түрады,  сөйлемдегі 

өрны  түрақты  бөлады.  Тілімізде  өлардың  алдына 



мекен,  мезгіл  пысықтауыштарды  қөйып  қөлдану 

өте  сирек.  Айтысқалы  келдім  дегенге  айтысқалы 



Алматыга  келдім  немесе  айтысқалы  кеиіе  келдім 

деп,  мақсат  пысықтауыш  пен  баяндауыштың  ара- 

сына  өзге  мөндегі  пысықтауышты  сыналап  қөл- 

дану тек белгілі бір стильдік қажеттіліктерден ғана 

туындайды.  Негізінен  көбіне  мақсат  пысықтау- 

ыш  өзі  пысықтайтын  сөздің  дөл  алдында  түрады.

Мақсат  көсемшенің  жай  сөйлемдегі  пысық- 

тауыштық  қатынастан  да  күрделірек  қүрылым- 

дар  жасауға  белсенді  қатыса  алмауына  өлардың 

тек шектеулі,  қөзғалысты білдіретін етістіктермен 

ғана  тіркесе  алатындығы  да  себеп  бөлған  бөлса 

керек.


Мақсат бағыныңқы  сөйлем  жасауға  көсемше 

жүрнақтарыньні  ішінен  -п  фөрмасы  ғана  қаты- 

насатыны  белгілі  бөлды.  Бүл  түлға  бірде  деп 

көм екш і  етістігінің  қүрам ы н да,  бірде  болып 

көмекші  етістіктің  қүрамында  келеді:  Сырттан 

келгендер  корсін  деп,  қыстагы  ойынды  сонда  апар-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1229   1230   1231   1232   1233   1234   1235   1236   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет