Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1231/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1227   1228   1229   1230   1231   1232   1233   1234   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ҚҰҒМАЛАС СӨИЛЕМДЕР

715

алқабындагы  басмашылар  желігіп,  қимылды  курт 

кушейтті  (Н үртазин).  Азырақ  бойы  жылынып, 

амандасып  отырган  соң-ақ,  Жуман  келген  жумы- 

сын  айтты  (Аймауытов).

.Дейін,  шейін  дем еулері  бары с  түлғалы  

есімшені  меңгере  жүмсалғанда,  мезгіл  бағының- 

қылы сабақтас сөйлемдер жасалады. Мәшине қара 



жолга  тусіп,  көзден  таса  болганга  шейін,  булар 

көз  алмастан  қарап  турды.

Мезгіл  бағыныңқылы  сөйлем  жасаудың  бүл 

тәсілі  барган  кезде  > барганда деген  сияқты,  барга- 

нга  шейін  >  барганша  болып  бірінің  негізінде  бірі 

қалы птасқан.  Соңғы  тәсілдер  алды ңғы сы ны ң 

ықшамдалған  түрі  деуге  негіз  бар.

Жатыс  септігіндегі  есімшенің  сабақтастың 

қүрамында  қолданылуы,  оның  бастапқы  түлға- 

сы нан  жиі  емес.  Қолданылу  жиілігі  ж ағынан 

екеуі  ш ам ал ас.  М езгіл д ік  қ а ты н а ст ы   а н ы қ  

көрсеткісі  келсе,  автор  немесе  айтушы  толы қ 

форманы  қолданады.  Ауылдың  көзі  уйқыга  барган 

кезде,  іргенің  шиін  сытырлатып,  бір  қол  керегенің 

көзінен  өтті.  Жігіттер  ойыннан  жалыгып,  Жума- 

бек  қуданың  әнін  тыңдауга,  көбі  қасындагы  қыз- 

дармен  шуңкілдесуге  кіріскен  кезде,  Кунікейден 

жарымады  ма,  кім  білсін,  сол  жагындагы  қуда 

турып  тысқа  шыгып  кетті  (Аймауытов).  Бүл 

жерде  мезгілдік  мәні  бар  кезде  сөзі  қы сқарты - 

л ы п ,  о н ы ң   қ ү р а м ы н д а ғ ы   ж аты с  ф о р м а с ы  

есімшеге  барып  қосылып  түрған  жоқ.  Айтушы 

қажетінше  оны  ықшамдап  та  қолданады:  Қолту- 

ма  екі  қойды  қайдан  табарын  білмей  кушеніп,  ба- 

сын  қатырып  жургенде,  Шекер  қойды  да  өзі  жай- 

гастырып  қойып  еді  (Аймауытов).  Булар  сыртқа 

шыга  бергенде,  подъезд  аузында  темекі  тартып 

турган  бес-алты  жігіт  ушырасты  (Кекілбаев). 

М үндай  сөйлемдерде  мезгілдік  мәні  бар  кезде 

сөзінің түсіріліп  айтылуынан сабақтастардың сы- 

ңарлары  арасындағы  мезгілдік  қатынастар  ал- 

дыңғы  сөйлемдердегідей  онша  айқын  болмайды.

Қ а з ір г і  қ а з а қ   тіл ін д е  б ар ы с  ф о р м а с ы  

есімшеден  кейін  келетін  дейін,  шейін  демеулері 

бірінің  орнына  бірі  талғамастан  жүре  береді.  Мен 



Ыбырайга  ілесіп  ауылдан  кеткенге  дейін  (шейін), 

Мустапа  мені  қалдыру  әрекетінде  болды  (М үқа- 

нов).  Жургіншілер  көзден  таса  болганга  шейін 



(дейін),  булар  арттарынан  қарап  турды  (Әуезов). 

Бүлардың орнына  етістік,  баяндауыштың  -ганша, 



-гениіе, - қанша,  -кенше түрінде ықшамдалып  келуі 

де  с ө й л ем ге   е ш қ а н д а й   м а ғы н а л ы қ   о зге р іс  

әкелмейді;  Ауыз  уйдің  қонагы  тараганша  (тара- 

ганга  шейін,  дейін),  Қуандық  уй  ішінің  узақ  шару- 

асына  алданып  журді  (Әуезов).  Қ азіргі  қ а за қ  

тілінің  статистикалық  деректеріне  сүйенсек,  са- 

бақтас  сәйлем  жасаудың  осы  екі  тәсілінің  ішінен 

ықшамдалған  түрі  жиірек  қолданылады.

5.  Кейін,  бері,  былай демеулері  шығыс септікті 

есімшені  меңгеріп,  мезгіл  бағыныңқылы  сөйлем 

жасап  түрады:

-  Ау,  қал  қалай?



-  Шукір.  Бауырым  келгеннен  бері,  кушейін  қал-

дық.

-  Онда  не  жатыс?

-  Жаңа  ай  туганнан  кейін,  қимылдаймыз  д а ....

Көсемше  жүрнақтары  арқылы  жасалған  са-

бақтастарда  мезгілдік  мән  есімшелердегідей  ай- 

қын  болмайды.  Мезгіл  бағыныңқылы сөйлем жа- 

сауға  косемше  жүрнақтарының  ішінен  -а,  -ысы- 

мен,-п,-галы,-  ганша  түрлері  қатынасады.  Сосон 

төрге  аттай  бере,  керегенің  басында  ілулі  турган 

тықыр  қоржынга  көзі  тусті  (Кекілбаев).  Ауыл 

уйқыга  кетісімен,  уәделі  жерге  келдім  (Сайын). 

Базарбай  атының  басын  бурганша,  жас  балалар 

анталап  қарсы  барып  та  қалды  (Майлин).  Ма- 

гаштар  жауыз  зорлықтың  бар  көлемін  ашқалы, 

Абай  қатты  қиналып  тыныштық  ала  алмады 

(Әуезов).

Сабақтас қүрмалас сөйлемнің сыңарлары ара- 

сында  болатын  мезгілдік  қатынастар  бірдей  бол- 

майды.  Бір  сәйлемдердің  бағыныңқы  және  ба- 

сы ңқы   сы ңарлардағы   хабарланған  оқи ған ы ң  

орындалу барысы бір мезгіл шеңберінде өтіп жатса, 

енді біреулерінде,  керісінше, әр мезгіл шеңберінде 

орындалатын  болады.  Сөйтіп  мезгіл  бағының- 

қылы  сабақтастар  іштей  бір  мезгілдес  сабақтас 

және  әр  мезгілдес  сабақтас  деп  екіге  болінеді. 

Сыңарлары арасында мезгілдік қатынастардың әр 

түрлі  болуына  қ ар ай   салаласа  б ай лан ы сқан  

сойлемдер  де  осылай  іштей  жіктеледі.  Мүндай 

қүрылымды  сөйлемдер  кейде  бір  салаластың  екі 

түрлі  корінісі  ыңғайында  емес,  екеуі  екі  түрлі 

мағыналық қатынаста түрған салалас сөйлемдердің 

дербес  түрлері  ретінде  қарастырылады  да,  оларға 

мезгілдес  және  іліктес  деген  атаулар  алынады. 

Мезгілдес  салалас  сөйлем  аш ық  қүрылымды  бө- 

лады  да,  іліктес  салалас  сөйлемдер  жабық  қүры- 

лымда  болып,  үнемі  екі  сыңардан  ғана  қүрмала- 

сады.

Қүрмалас  сөйлемдердің  аш ық  және  жабық 



қүрылымды  бөлып  келуі  күрделі  қүрылымның 

сыңарлары  арасындағы  түтастықтың  күштілігін 

немесе  әлсіздігін  аңғартса  керек.  Ашық  қүры- 

лымды  сөйлемдерде  түтастық  күшті  бөлмайды, 

қүрылымы  түрақсыз  болады.  Сабақтастардағы 

жарыспалы  бағыныңқылы  сойлемдер  өсы  ашық 

қүрылымдарға  жатады.  Ал  сатылы  бағыныңқы- 

лы  сөйлемдер  және  қалыпты  бағыныңқылы  са- 

б а қ т а с т а р   ж а б ы қ   қ ү р ы л ы м д а р ғ а   ж атады . 

Сөйлемнің ашық қүрылымды болуы салалас және 

сабақтас  сөйлемдерде  әр  түрлі  бөлады.  Ашық 

қүрылымды  салалас  сөйлемдерде  басыңқы  сы-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1227   1228   1229   1230   1231   1232   1233   1234   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет