Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Мезгіл  бағыныңқылы  сабақтас  құрмалас



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1230/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1226   1227   1228   1229   1230   1231   1232   1233   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.2.3.3.  Мезгіл  бағыныңқылы  сабақтас  құрмалас 

сөйлемдер

Қазіргі  қ а з а қ   тіліндегі  мезгілдес  салалас 

сөйлемдер  мен  мезгіл  бағыныңқылы  сабақтас 

сөйлемдер  себеп  бағыныңқылы  сабақтас  сәйлем 

мен себептес салалас сәйлемдер сияқты бір-біріне 

генетикалық  жақындықта  емес.  Мезгілдік  қаты- 

насты білдіретіндігі (салалас, сабақтас)  басқа-бас- 

қа  тәсілдер  арқылы  жасалады,  мағына  жағынан 

да  сай  келе  бермейді.  М езгіл  бағы ны ңқы лы

сөйлемдерде  сабақтасқан екі сөйлемнің бағыньщ- 

қы сы   б асы ң қы дағы   істің  өры ндалу  м езгілін 

кәрсетіп түрады. Ал мезгілдес салаласта бір-біріне 

төуелсіз  бір  мезгілде  ©тіп  жатқан  екі  немесе  өдан 

да  көп  уақиғалар  көрсетіледі.  Бүл  жағынан  кел- 

генде,  мезгілдес  салалас  сөйлемдер  сабақтастың 

үлестес  деп  аталатын  түріне  үқсас.

Мезгілдес  салалас  пен  мезгілдес  сабақтастар- 

дың арасындағы айырмашылықтарды байқау үшін 

төмендегідей  мысалдарға  назар  аударалық:  Шай 

ішілді,  тамақ  желінді  (Алдабергенөв).  Арнаулы 

қонақтардың  алды  -  ақсақалдар,  жігіт  агалары, 

әзірет-молдалар  келіп,  Қайдар  енді  қала  жагына 

көз  салумен  тур  еді (Майлин).  Дастарқан  жинал- 

май  жатып,  барлыгы  жапырылап  ояздың  соңынан 

тысқа  беттеген  (Мүртаза).

Алдыңғы  екі  сәйлемді  (мезгілдес  салалас, 

мезгілдес сабақтас) жасалу тәсілдерін өзгертіп, ма- 

ғынасына  еш  нүқсан  келтірместен  айта  беруге 

бөлады:  Шай  ішіліп,  тамақ  желінді.  С әйлем  

көсемше  жүрнақтары  арқылы  мезгілдес  салалас- 

тан  мезгілдес  сабақтасқа  айналып  түр.

Көсемшелер  арқылы  байланысып,  сабақтас 

бөлып  түрған  қүрмаласты  салаласқа  айналдыра 

беруге  бөлады:  Арнаулы  қонақтардың  алды  ақса- 



қалдар,  жігіт  агалары,  әзірет-молдалар  келген, 

Қайдар  енді  қала  жагына  көз  салумен  тур  еді.

Ал  үш інш і  мезгіл  бағыныңқылы  сәйлемді 

салаласты  жасайтын  төсілдермен  өзгертуге  бөл- 

майды.  Өзгертілсе,  бағыныңқы  мен  басыңқы- 

ның  арасы  қиюласпай,  мезгілдік  қатынас  бүзы- 

лады.  Қазіргі  қазақ  тілінде  мезгіл  бағыныңқылы 

сөйлемді жасайтын, қажетінше бірінің өрнына бірі 

жүре  алатын  тәмендегідей  тәсілдер  бар:

1.  Есімшенің  -ган  түрі  жатыс  септік  фөрма- 

сында  түрып  мезгіл  бағыныңқының  баяндауы- 

шын  жасауға  қатысады:  Осы  тоқал  келіншек  боп 

тускенде,  Нурым  бузау  байлап,  қозы  багумен 

журетін  бала  еді  (М айлин).  Шақан  басындагы 

қылаң  атты  қарауылшы  тымагын  қолына  алып 

атой  беріп  шапқанда,  ықшам  киімді  жалаңдаган 

бозбалалар  қылаң  урган  сандақтарына  міне  сала 

дурсілдете  жөнелді  (Аймауытөв).

2.Есімшенің  -ар/-ер  фөрмантты  түрі  де  жа- 

тыс  фөрмасында  келіп  мезгіл  бағыныңқылы  са- 

бақтастар жасайды:  Булар ауылдан  аттанарда,  екі 



жігіт  соларга  қарай  шаба  жөнелген  еді  (Әуезөв). 

Жеккен пар аттың тарантасына Айбарша мінерде, 

ауыл  адамдары  жапырласа  қолдасып  амандасты 

(М үқанөв).

3.Атау  фөрмасында  түрған  есімшелер  кезде, 

шақта,  соң,  сайын  т.б.  демеулерді  ертіп  түруы 

арқылы  мезгіл  бағыныңқылы  сабақтас  сөйлем- 

дер  жасайды:  Ақтөбе  майданында  ақтар  Арал 

теңізі  станциясына  жуықтаган  кезде,  Фергана




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1226   1227   1228   1229   1230   1231   1232   1233   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет