Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1228/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1224   1225   1226   1227   1228   1229   1230   1231   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ҚҰРМАЛАС СӨЙЛЕМДЕР

713

бітік  шықпай,  сирек  болуына  адамдардың  электр 

энергиясын  көп  пайдалануы  әсер  етіп  турганы 

гылымда  дәлелденген.  Осы  ойды  тек  екі  сыңар- 

дан  түратын  сөйлеммен  ғана  бере  салсақ  (Адам- 



дар  электр  энергиясын  көп  пайдаланып,  жер  тугі 

дурыс  өспей  тур),  онда  ой  анық,  қисын  дүрыс 

болмайды.  Өйткені сабақтас сөйлемнің қүрамын- 

дағы сыңарлар тікелей себеп пен салдардың қаты- 

насын  көрсетіп  түрған  жоқ.  Олардың  бірі  себеп, 

бірі  салдар  екендіғі  рас,  бірақ  ортасында  оларды 

үластырып  түрған  үғымдар  айтылмай  түр.  Адам- 



дар  жылдан-жылга  энергияны  көп  пайдалана- 

тындықтан,  жылу  электростанциялардың  қуатын 

арттыру  қажет.  Куатты  арттыру  ушін  жага- 

тын  көп  көмір  әндіру  қажет.  Ж агылган  көп 

көмірден  шыққан  газ  атмосферага  қосылып  ауаны 

ластайды.  Кукірт  тамшьиіары  пайда  болады.  Олар 

жаңбыр  боп,  жердің  топырақ  қабатына  сіңіп, 

өсімдіктердің  өсуіне  кері  әсерін  тигізеді.  Бүндағы 

бір  ғана  ойды  электроэнергияны  пайдаланудың 

өсімдіктерге  кері  әсерін  ж инақтап  айту  үшін 

екеуінің  арасы н  үластыруш ы  сы ңарларды   да 

қиюын  келтіріп  көп  бағыныңқылы,  оның  ішінде 

себептік  қатынаста түрған  сатылы  көп  бағының- 

қы лы  сабақтас  етіп  айту  керек.  Көп  сыңарлы 

қүрмаластар  көбіне  осындай  қажеттіліктерден 

туындайды.

Ахмет  Байтүрсынүлы  қалыпты  қүрмаластар- 

д ан   ©згеш елеу  кү р д ел і  қ ү р ы л ы м д а   к ел етін  

сөйлемдерді  ©рнекті  сейлемдер  деп  атаған  да, 

олардың  ішкі  мағы налы қ  қүры лы мы на  қарай 

баяншы  мүше  және  такырыпшы  мүшеден  түра- 

тындығын  айтқан.  Ғалым  олардың  себеп,  мақ- 

сат,  уқсатпалы,  қайшы,  шартты,  жалгасыңқы, 

серіппелі,  айырықты,  қорытпалы түрлері болатын- 

дығын  көрсеткен  және  себепті  түріне  томен- 

дегідей  мысал  келтірген:

Көлден  үш қан  қалбаймын,  ----------------

Ж аманның  тілін  алмаймын.

Хақ  бүйырған  сапардан,

Арыстаным  қалмаймын.

Асыл  достым  сокпесең 

Бүл  сапарға  бармаймын,

Бүл  олжадан  алмаймын.

Асқар  тауды  бел  деген,

Ақ  бармақпен  жем  жеген,

Озінен  басқа  кормеген,

Өзінен  басқа  білмеген.

Күтіп  түрған  анасы- 

Озі  эйелдің  данасы.

Түлпар  туған  бурылдың 

Қырық  үш  күні  кем  деген

А қ а ң н ы ң   т ү ж ы р ы м д ау ы н ш а , 

ө р н е к т і 

сөйлем ді  и ір іп -ж и ы р ы п   жай  сөй лем ге,  жай 

сөйлемді  жайып  өрнекті  сөйлемге  айналдыра  бе- 

руге  болады.  Өйткені,  өрнекті  сөйлем  қанш а 

үлкен болғанымен,  бәріне қазық болатын бас пікір 

ж а л ғ ы з -а қ   б о л ад ы .  М ә с е л е н ,  ж о ға р ы д а ғы  

сөйлемдегі  ойды  бір-ақ  сөйлемге  сыйдыруға  бо- 

лады:  Бул  сапарга  бармаймын,  ойткені  анасы  Тай- 

бурылдың  әлі  қырық  уш  кундік  кемдігі  бар  деген 

(Салалас  қүрмалас  сөйлем).  Анасы  Тайбурылдың 



әлі  қырық  уш  кундік  кемдігі  бар  дегендіктен,  мен 

бул  сапарга  бармаймын  (С аб ақтас  қү р м ал ас 

сөйлем ).  А лғаш қы сы н да  салдар  өлеңдегідей 

себептің  алдында  түр.  Ал  сабақтас  қүрылыммен 

айтқанда,  себеп  салдардың  алдына  шығады.  Бүл 

сөйлемді  кәсемшемен  сабақтастыруға  келмейді. 

Басыңқы сөйлемнің баяндауышының келер шақта 

келуі  себеп  бағыныңқыларды  көсемш елер  (-п 

фөрмасы)  арқылы  қүрмаласуына  кедергі  болып 

түрады.  Басыңқының  баяндауышы  өткен  шақта 

түрған  салаластар  көсемшелер  арқылы  сабақтаса 

береді. 

Салыстырып  корелік:  Ауыл  коше  алмады, 

ойткені  ктігі  жоқ  болды  =  Колігі жоқ  болып,  ауыл 

коше а/імады (Мысал сейлем А.  Байтүрсынүлынікі). 

Колік жоқ болып,  ауыл  коше  алмады десек,  қисын 

бар,  өйткені  алмайды  дегенде  таза  келер  ш ақтық 

мағына  ж оқ.  Кейде  осы  ш ақты  беретіндіктен 

косемшенің -а/е,  -й жүрнақтарын шақты білдіруде 

ауыспалы  өсы  ш ақ  деп  атайтыны  белгілі.  Ал  бул 

сапарга бармаймын,  ойткені  Тайбурылдың әлі қырық 

уш  кундік  кемдігі  бар  деген  аны қ  келер  шақта 

түрған  сөйлемді  көсемше  арқылы  сабақтастыру 

мүмкін емес.  Тек шығыс септігінде түрған есімше 

арқылы  ғана  сабақтастыруға  болады.  Бүл  жерде 

тағы  да  себепті  білдіретін  бағыныңқы  сыңардың 

таза  етістікке  емес,  бар  модаль  сөзіне  аяқталып 

түруының  да  өзіндік  әсері  бар  болса  керек.

Себеп бағыныңқылы сөйлемдер әрекет иесіне 

қатысты  бірнеше  түрлерге  бөлінеді.  Кейде  жеке- 

жеке  субъект  бірі  -  себеп,  бірі  -  салдар  болып, 

жеке-жеке грамматикалық бастауыш болып түра- 

ды.  Аспанда  булт  сейіліп,  куннің  козі  корінді 

(Мүртаза).  Толқынай  тун  ішінде  қайтамын  деп 

әлек салып,  Қайдар шарасыздан ат жеккізді (Май- 

лин).


Кейде  әрекет  иесі  жалғыз  болады  да,  грам- 

матикалық бастауыштар әр түрлі жолдармен екіге 

жарылып  түрады.  Саймасай қатты  сескеніп,  тула 

бойы  дір  ете  қалды  (Мүртаза).  Салқын  су  денесін 

сергітіп,  жаны  шипа  тапқандай  болды (Шәріпов).

М үн дай   ж ағдай да  ілік  ф орм алы   сөздің  

(есімнің немесе есімдіктің) сабақтас сөйлемнің екі 

сыңарының басын  біріктіріп  түратын  қасиеті  бар 

екені  анық.  Алғашқы  сөйлемде  ол  анық  байқал-

— ^ 


себеп

(“Ақ  жол”).





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1224   1225   1226   1227   1228   1229   1230   1231   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет