Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1223/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1219   1220   1221   1222   1223   1224   1225   1226   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ҚҮРМАЛАС СӨЙЛЕМДЕР

709

дығын  я  болатындығын  білдіреді.  Жүргіншілер 



ауыл  иелеріне  сәлемдесіп  болысымен,  бір-бір  жьиі- 

пос  жігіт  аттарды  үстай  сиіысты.  Абай  аралары- 

нан  кетісімен,  анталап  түрган  қалың  жиын  ара- 

сында  ауыздан-ауызга  көшкен  сыбыр  бүйрық  жай- 

ылды  (Әуезов).  Дәрібек  табалдырықтан  аттай 

берісімен-ақ,  Қадір  оган  төр  жақты  қолымен 

нүсқап,  дастарқан  жаюды  кемпіріне  екінші  рет 

бүйырды  (Бөрібаев).

4.2.3.  Амал  бағынынқылы  сабақтас  қүрмалас 

сөйлемдер

Қ азіргі  қа за қ   тілінде  бағыныңқы  сыңары 

формалық  жағынан  да,  мағыналық  жағынан  да 

тиянақсыз  болып  келіп,  басыңқы  сөйлемнің  бір 

мүшесіне  меңгеріліп түратын сабақтас сөйлемдер 

бар  да,  бағыныңқылары  басыңқыға  баяндауыш 

формасы  жағынан  ғана  тәуелді  болып,  мағына- 

лы қ жағынан дербес түратын сабақтас  сөйлемдер 

бар  екендігі  белгілі.  Аліал  бағыныңқылы  сабақ- 

тастар алғашқы қүрылымдағы сөйлемдердің қата- 

рына  жатады.  Өйткені  ондағы  бағыныңқы  сыңар 

түтасы м ен  басы ңқы   сы ңарды ң  бір  м үш есіне 

меңгеріліп,  соны ң  бір  ғана  түрлаусыз  мүшесі 

қызметінде  келеді  де,  қалыпты  сын  пысықтау- 

ыш  сияқты  қалай? қайтіп? деген  сүрауларға  жау- 

ап  береді.

Осындай  сипатына  байланысты  ертеректе 

мамандар  мүндай  сәйлемдерді  “амал  пысықтау- 

ыш  бағыныңқы  сабақтас”  деп  атаған.  Бүлардың 

қазіргі  еңбектердегі  атауы  біркелкі  емес.  Амал 

бағыныңқылы сабақтас сөйлемдердің бағыныңқы 

жай сәйлемі басыңқы жай сәйлемдегі іс-әрекеттің, 

қим ы л-қозғалы сты ң  қалай  болғандығын,  ягни 

қимылдың  сынын  білдіреді.  Сондықтан  бүларға 

бағыныңқы  сыңардың  мәніне  сай  “қимыл-сын 

бағыныңқылы  сабақтас”  деген  атау  да  қолданы- 

лып  ж үр>

Қ азақ тіліндегі амал бағы ны ңқы лы  сөйлем- 

дер  синтетикалы қ  тәсілмен  де,  аналитикалы қ 

тәсілмен де жасалады. Алғашқы тәсіл косемшенің 



-п,  (-ып,-іп); -а,  (-е,  -й) жұрнақтары арқылы жүзе- 

ге асады. Ал аналитикалық тәсіл бір  ғана жолмен 

болады.  Мұнда бағыныңқы сөйлем баяндауышы 

басыңқы сойлеммен  шылау мәндегі деп көмекші 

етістігі арқылы байланысады.

Аталған тәсілдердің ішінде ең жиі қолданы- 

латыны  - косемшенің -п(-ып,  -ш )формасы. Амал 

бағыныңқылы сейлемдердің сыңарлары арасын- 

дағы   синтаксистік  қаты насты ң  негізгі  берілу 

жолы,  ф ормасы  -  осы  -п  формалы  көсемш е. 

Косемш енің  басқа  формалары  бұл  қызметте  -п 

формасымен синоним емес, өте сирек, белгілі бір

талаптарға сай  ғана қолданылады.  Әрине, баян- 

дауыштары  -п формалы көсемш емен  келетін ба- 

ғы ны ңқы   сойлемдердің  барлы ғы   да  амалдық 

қатынасты білдіре бермейді.  Олардың мезгіл, се- 

беп бағыныңқылы қатынасты білдіретіндері, кей- 

де тіпті сөйлемдерді  м ағы н алы қ ж ағы нан  сала- 

ластыра байланыстыратындары да болады.

Көсемшенің амал бағыныңқылы сөйлем жа- 

саудағы  қызметі  мен  жай  сөйлемдегі  амал  пы- 

сықтауыш тық қызметі  өте  ұқсас.  Екеуі де  баян- 

дауыш арқылы корсетілген  іс-әрекеттің сынын, 

тәсілін білдіріп тұрады.

Амал бағы ны ңқы лы  сөйлемдерді жасаудың 

аналитика-синтетикалық жолы шылау мәндегідея 

көмекші етістігі арқылы  жүзеге асады. Десек те, 

мұны  шылаумен тең дәрежеде  қарауға әсте бол- 

майды. Өйткені олар осы қызметгің өзінде тұрып- 

ақ көсемше (деп), рай (десе) жұрнақтарын қабыл- 

дап,  түрленіп  айты ла  береді.  Ал  шылауларда 

мұндай құбылу жоқ.  Сондықтан да екі сөйлемнің 

арасында келетін де көмекші етістігінің құрамын- 

дағы -п формантты  көсемшенің де өзіндік айтар- 

лықгай рөлі бар.  Мұндай көмекші етістіктер әуелде 

тек өз мағынасында, яғн и  айт,  сәйле етістіктері- 

не  синоним  болып  ж ұм салған  және  де  етістігі 

төл сөз бен  автор сөзін ж алғасты руш ы лы қ қы з- 

мет атқарған, ал көмекшілік қызметке бірте-бірте 

ауысқан, ол түрік тілінде сабақтастың себеп (при- 

чинная), түсіндірмелі  (изъяснительная),  мақсат 

(целевая) түрлерін ж асауға  қатынасады.  Қазіргі 

қазақ тілінде  дәл  осы  жол  арқылы  бағы ны ңқы  

сөйлемдердің амал,  мақсат,  себеп түрлері жасала- 

ды:  Тың  адам  келді  екен  деп,  айтып  отырған 

әңгімесінің  желісін  озгертпейді,  қайталамайды 

(Әуезов). Мәжит кішкене сәби әзіме үйрене берсін 



деп, бала қызығатын әдемі нәрселерді сатып алып 

беретін (Бұлқы ш ев).  Өткен ж олы мен демалыс- 

та жүргенде әлгі қошқарларды қартайды деп, совхоз 

етке өткізіп жіберген екен (Жұмаділов).

Кейбір ғалымдар амал бағыныңқылы сөйлем- 

дерді жасаудың синтетикалы қ жолы ретінде жо- 

ғарыда көрсетілген екі тәсілмен қоса бағыныңқы 

сыңардың  баяндауыш тары  -дай,-дей  жұрнақты 

есімшеден болатын  сабақтастарды да жатқызып 

жүр.  Мұндай сөйлемдердегі сын-салыстырмалы 

сын.  Сондықтан олар салыстырмалы бағы ны ңқ- 

ылы сабақтастарға жатады. Десек те,  граммати- 

калық формалардың озінің негізгі беретін мағы- 

насы  шеңберінен  ш ы ғы п,  коп  мағы налы қ фор- 

маға ие бола бастауы  - заңды құбылыс.  Мәселен, 

қазіргі  қазақ  тілінде  сабақтас  сойлемдердің  то- 

ғыз  түрін  танитын  болсақ,  соның  алты  түрін





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1219   1220   1221   1222   1223   1224   1225   1226   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет