Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1220/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1216   1217   1218   1219   1220   1221   1222   1223   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
-пан,  -пен,  -ыпан,  -іпен жүрнақтары  қазіргі  қазақ 

тілінде  үшыраспайды.  Бүл  жүрнақтар  сөл  кездің 

әзінде  -п  түлғаларымен  мөндес  келіп  өтырған. 

Екеуі  де  сөйлем  қүрауға  қаты сы п,  жай  жөне 

қүрмалас сөйлемдердегі негізгі баяндауышпен жа- 

рыспалы  немесе  сабақтас  өрекетті  кәрсету  үшін 

жіктік  жалғауынсыз  қөлданылып,  екеуінің  ара- 

сын  біріктіріп  түрған.  Мүнымен  қөса  бүл  түлға- 

лар Орхөн-Енисей және үйғыр жазбаларында,  ша- 

ғатай  дәуіріндегі  қөлжазбаларда  (Әлішер  Науаи 

шығармаларында) жарыса қөлданылған.  Бірақ сөл 

кездің  өзінде  қазіргі  -ып,  -іп,  -п  түлғалары,  -пан, 



-пен,  -ыпан,  -іпен  түлғаларына  қарағанда  әте 

б е л с е н д і 

қ ө л д а н ы л ғ а н д ы ғ ы  

б а й қ а л а д ы . 

Зерттеушілер  көсемшелердің  барлық  жүрнақта- 

рыны ң  ескерткіш тегі  қөлданысын  есептеп  -п 

жүрнағының  42%,  ал  -пан  жүрнағының  4,2% 

қөлданылғандығын  айтады.  Олар  грамматикалық 

мағыналарының  жақындығынан  бірінің  өрнына 

бірі  қөлданыла  келе,  тіл  дамуы  барысында  ды- 

бысталуы  үзақтау  түрлёрін  қөдданыстан  ыгыс- 

тырған.


Қазіргі  қазақ  тілінде  көсемшенің  -п  түлға- 

сын  бағыныңқы  сөйлемнің  баяндауышын  жасау- 

дағы  ең  белсенді  түлға деуге  болады.  Оны  сабақ- 

тас  қүрмалас  сөйлем  жасаудағы  қөлданғыштығы 

жәнінде  етістіктің  шартты  рай  фөрмасымен  де 

қатар  қөюға  бөлады.  Қазіргі  қазақ тілінде  сабақ- 

тас  сейлемдердің  төғыз  түрін  танитын  бөлсақ, 

сөның  алты  түрін  (амал,  мезғіл,  себеп,  мақсат, 

қарсы лы қты ,  үлестес)  жасауға  -п  фөрмантты 

кәсемше  қатысатын  бөлса,  алты  түрін  (шартты, 

қарсы лы қты ,  салыстырмалы,  мезғіл,  үлестес, 

түсіндірмелі) жасауға етістіктің шартты рай түлға- 

сы  қатынасады.

К өсем ш енің  -а /е,  -й  түлғасы ны ң  тілдеғі 

қызметі  аясы  кестеде  -ып,  -ін,  -п  түлғасының 

қызметімен бірдей дорежеде көрсетілгенмен, өның 

тілдегі  қолданы лу  жиілігі  оте  төмен.  Байқап 

өтырғанымыздай,  аталған  ж үрнақ  өткен  ш ақ 

косемше  сияқты  бірыңғай  баяндауыштық,  бы- 

рыңғай  пысықтауыштық  қызметте  кездеспейді.




/ио

Сонымен қатар -п түлғасының қатынасуымен жа- 

салатын сабақтастың түрлерін жасауға түгел қаты- 

са  алмайды.  Әсіресе,  сыңарлары  бір-біріне  түлға- 

лы қ  жағынан  ғана  тәуедці  болғаны  болмаса,  ма- 

ғыналық  жағынан  өз  дербестігін  сақтап  түратын 



-п  түлғасы  арқылы  қүрмаласқан  үлестес  сабақ- 

тас  сөйлем  жасауға  мүмкіндігі  жетпейді.  Өйткені 

көсемшенің  бүл  түрі  -ып,  -іп,  -п түлғасына  қара- 

ғанда  әлдеқайда тиянақсыз.  Сондықтан  баяндау- 

ышы  -а/е,  -й түлғасынан  болған  бағыныңқы  сы- 

ңарлар негізіңде тек түлғалық жағынан ғана емес, 

сонымен  бірге  мағыналық  жағынан  да  тиянақ- 

сыз  болады.  Ол  басыңқы  сойлемдегі  белгілі  бір 

мүшеге  меңгеріліп,  соны  түрлі  жағынан  сипат- 

тап,  пысықтауышқа  қойылатын  бір  сүрауға  жау- 

ап  болып,  оны м ен  қалы пты   түрлаусыз  мүше 

тәрізді  қатынаста  түрады.  Қазына  тіккен  мундир 



шақ  келмей,  киімді  үдайы  жеке  устага  арнайы 

заказбен  тіккізетін  (М үртаза).  Енді  қаралары 

корінбей жер-кокті дірілдеткен дүрілі гана қүлаққа 

жетеді.  Тізгінді  тапал  сары  Сейітке  бермей,  өзі 

алып  жүрді  (Кекілбаев).

Қазіргі  қазақ  тілінде  жай  сөйлемдерді  бір- 

бірімен  сабақтастыра  қүрмаластыру  қызметінде 

жүретін  көсемш енің  -қалы,  -галы,  -келі,  -гелі 

түлғасы  қүранды   ж үрнақ.  Б ірақ  қазіргі  қазақ 

тіліндегі  есімшемен  негізі  аны қ  көрініп  түрған 

басқа  да  қүранды  жүрнақтарға  қарағанда  көне, 

м о р ф о л о ги ял ы қ   қ ү р ам ы   күңгірт. 

М үны  да 

есімше  негізді  дейтін  пікірлер  ж оқ  емес.  Бірақ 

оның  семантикасы  істің  басталуын,  мақсаттық 

бағытын  және  оның  екінші  әрекетпен  ыңғайлас- 

тығын,  түтастығын  білдіреді.  Сондықтан  -галы 

қосымшасының  алғашқы  элементі  барыс  септік 

жалғауы  да  соңғы  -лы  түркі  тілдерінің  тарихын- 

да  белгілі  бірлестік  септік  қосы м ш асы   болуы 

мүмкін.  Бүл  түркі  тідцерінің  қазіргі  белгілі  бо- 

лып  жүрген  көне  жазу  нүсқалары ны ң  ең  ескі 

саналатын ескерткіштерінің өздерінде де кездеседі. 

Бірақ  сол  көне  жазу  нүсқаларында  болсын,  одан 

әлде  қайда  кейін  жиналған  ауыз  әдебиеті  мате- 

риалдарында  болсын  кәсемш енің  бүл  түрі  жай 

с ө й л е м д е р д і 

қ ү р м а л а с т ы р у  

қ ы зм е т ін д е  

кездеспейді.  Ол  не  мақсат,  не  мезгіл  пысықтау- 

ышы қызметінде немесе күрделі мүше қызметінде 

ғана  қолданылады.

Көсемшенің  -галы,  -гелі,  -қалы,  -келі  түлға- 

сы  бағыныңқы  сөйлем  жасайды.  Бүл  түлғалар 

арқылы  мезгіл  бағыныңқылы  сабақтастар  жаса- 

лады:  Шынында  да,  Барластар  келгелі,  Қүнанбай 



бүл  үйіне  кеп  қонган  емес.  Магаштар  жауыз  зор- 

лықтың  бар  көлемін  ашқалы,  Абай  қатты  қина- 

лып  тыныіитық  ала  алмады  (Әуезов).

ЖАЙ  СӨ ЙЛЕМ ДЕРДІҢ  Е С ІМ Ш ЕЛ ЕР 

А РҚЫ Л Ы   ҚҮРМАЛАСУЫ

Синтаксисте  дәлелденген  теория  бойынша 

гипотаксис  (сабақтаса  байланысу)  паратаксистен 

(салаласа  байланысу)  кейін  пайда  болған.  Бүның

о зі  екі  ж ол м ен   дам иды :  б ір ін ш і  -  екі  жай 

с ө й л е м н ің   с а л а л а с а   қ ү р м а л а с у ы   н е г ізін д е  

(кейінірек  осының  негізінде  сабақтаса  байланы- 

су  орбіп  ш ыққан),  екіншісі  -  жай  сойлемнің  оз 

ішінде  оралымдар  жетіліп,  жеке  предикатты қ 

қ а т ы н а с   д ә р е ж е с ін е   к ө т е р іл г е н .  Қ ү р м а л а с  

сәйлемнің  пайда  болуы  мен  дамып  қалыптасуы- 

ның  бірінші  жолы  барлық  тідцерге  тән  және  ол 

туралы  пікірлер  де  бір  жақты,  ал  екінші  жолды 

қүптам айты н  пікірлер  де  бар.  Д егенм ен,  жай 

сөйлемдердің  сабақтасуы  косемше  және  есімше 

арқылы  болуына  қарай  жоғарыдағы  екі  жол  ар- 

қылы  да  бағыныңқы  сойлемдер  қалыптасатыны 

байқалады.

Есімшелер  жеке  түрып,  косемшелер  сияқты 

бағыныңқының  баяндауышы  бола  алмайды.  Ол 

тиянақты түлға болғандықтан,  басыңқы сөйлемді 

аяқтап,  соның  баяндауышы  болып  түрады:  Көше 



бойындагы  агаштарды  жалын  шарпып,  көлбеңде- 

ген жапырақтары бүрісіп-бүрісіп қалган(Ш әріпов). 

Төре  ауылы  күзекке  қүлаган  қарбалас  түсты  пай- 

даланып,  қос  гашық  қашып  іиыққан  (Қажыбеков).

Есімшелер  жай  сөйлемдерді  қүрмаластыру 

үшін  әр  алуан  түлғалық  қүбылыстарға  үшырап, 

тиянақсыз  формаларда  айтылады:  323 аттың  ал- 



дында  Қүлагер  жүлдыздай  агып  келе  жатқанда, 

Б ораңбай  Қ үлагерді  к әлд ен ең н е н   соқтырып 

өлтіртеді  (Жүмабаев).  Ол  жылаган  соң,  әжесі  де 

солқылдап  жылады.  Қара  сабаның  ауыр  піспегі 

дүмпілдеп  дабыл  қаққан  кезде,  Күнікей  апасынан 

сүранып,  күйеу  жаққа  баруга  үйден  шықты  (Ай- 

мауытов).  Сабақтас  сөйлемдерде  есімшенің  -ган 

түлғасы  бағыныңқы  сөйлем нің  баяндауышын 

жасау  үшін  жатыс  жалғауын  тіркеп  және  соң, 



кейін  көмекшілерін  ертіп  түр.

Соңғы  сөйлемді  Қара  сабаның  ауыр  піспегі 



дүмпілдеп  дабыл  қаққан  еді  (қақты).  Ол  кезде 

Күнікей  апасынан  сүранып,  күйеу  жаққа  баруга 

үйінен  шықты  деп  те  қүруға  болады.  Жеке-жеке 

жай  сөйлемдерден  қүрылып,  күрделі  бір  ойды 

білдіретін  сабақтас  қүрмаластардың  жасалуына 

бастапқы  негіз  болатын  да  осындай  сөйлемдер. 

Олардың  сабақтас  қүрмаласқа  айналуына  тілдегі 

ықшамдық  зандылығының  тікелей  әсері  бар  деу- 

ге  болады.  Ы қш амдау  деп  сол  толы қ  түрден 

ықшам түрге  айналдыру айтылады.  Қазақ тілінде 

толы қ  түрінен  де  ықшам  түрі  көбірек  жүреді. 

Жоғарыдағы түтас сабақтас сөйлем болып ықшам- 

далып  түрған  қүрмаласты  әрі  қарай  да  ықшам-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1216   1217   1218   1219   1220   1221   1222   1223   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет