Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1216/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1212   1213   1214   1215   1216   1217   1218   1219   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ҚҮРМАЛАС СӨЙЛЕМДЕР

703

гейі  есімшелерге  қарағанда жоғары.  Оны осы  екі 

жұрнақтың жіктелу парадигмасынан  байқаймыз. 

Есімшелер есімдер  мен  қалып  етістіктер сияқты 

III  жақта ж ақ  жалғауынсыз жеке  тұрып  айтыла 

береді. Ал  көсемшелерде  ондай  қаси етж оқ.  Осы 

тиянақсы зды ғы нан  көсемшелер жеке тұрып ба- 

ғы ны ңқы ны ң баяндауышы  бола береді.  Есімше- 

лер осы қызметті атқару үшін әр түрлі  қосымша- 

лар  үстеп  немесе септеулік шылауларды ертіп ти- 

ян ақсы з  тұлғаға  айналады.  Көсемш елер  си яқ- 

ты  жеке тұрып  еш  уакта б ағы ны ң қы   сөйлемнің 

баяндауыш ы  қызметін атқара алмайды.  Сөйтіп, 

ж ай  сөйлем дерді  б ір -б ір ім е н   құрм аласты ру 

міндетін есімше формаларыньің өздері атқармай- 

ды, оларға жалғайтын түрлі  қосымшалар, тіркесе 

айтылатын түрлі шылаулық сөздер атқарады.  Оны 

мына сызбадан байқауға болады.

Қазіргі  қазақ тіл  білімінде  көсемше жұрнақ- 

тарын тануда әр түрлі  пікірлер  қалыптасқан.  Ба- 

ғы н ы ң қы   сөйлем нің  баяндауы ш тары н  жасау 

түрғы сы нан  келгенде  қосымш алардың  есімше 

немесе  косемше екендігін  анықтаудан  гөрі  олар- 

дың бағыныңқы сөйлемнің баяндауышын жасау 

қызметке сай-сай  емес екендігі басты  назарда бо- 

луы  тиіс.

Қазіргі  қазақ  тілінде  б ағы н ы ң қы   сыңары 

тұлғалы қ ж ағы нан да,  м ағы налы қ  ж ағы нан да 

тиянақсы з болып  келіп,  басы ңқы  сөйлемнің бір 

мүшесіне меңгеріліп тұратын сабақтас сәйлемдер 

бар да, бағы ны ңқы лары   басы ңқы ға  баяндауыш 

тұлғалы қ ж ағы нан  ғанатәуелді  болып,  мағына- 

лы қ жағынан дербес тұратын сабақтас сөйлемдер 

бар.  Өз  басы ңқы сы м ен  тұлғалы қ,  м ағы налы қ 

байланыста тұратындар мезгіл, себеп, мақсат, амал 

бағыныңқылар.  Бұлардан өзге сабақтастарда ба- 

ғы ны ңқы   сыңарлар өз басы ңқыларына мағына- 

лы қ ж ағіін ан   меңгерілмей  тең  қатынаста тұра- 

ды.  Осыған  байланысты  кейбір еңбектерде олар- 

ға бағыныңқылы деген атау тіркелмей түсіндірмелі 

сабақтас сөйлем, салыстырмалы сабақтас сөйлем, 

үлестес  сабақтас  сөйлем  т.б.  деп  қана  аталады. 

Мұндай байланыстағы бағы ны ңқы  сыңарлар ба- 

сыңқы сөйлемде баяндалған іс-эрекетке  тэуелсіз, 

онымен  жарыса,  бір  мезгіл  ішінде  қатар  болып 

жатқан  іс-әрекет,  жай-күйді баяндайды.  Сол  се-

бепті мұндағы бағыныштылық мағына бағыныш- 

тылығында болмайды, бағыныңқы сыңардың тек 

тұлғалық жағынан тиянақсыз (есімше,  көсемше, 

шартты рай) түрде айтылуында ғана болады. Біреу 



желіп, біреу іиоқытып келеді.  Біреулер басын сүйеп, 

біреулер колын ұстап отыр.  Оның үстіне жормең- 

кеде  қараша  үйлер  тігіліп,  қымыз  қүйылып  жа- 

тыр екен (Аймауытов).

С оны мен  бағы ны ңқы   сөйлемдер  аз басы ң- 

қы ларымен  екі  түрлі  қары м -қаты наста  болады 

екен. Алғашқысында бағыныңқылар негізінен  пы- 

сықтауыштың сұрауына жауап беріп, жай сойлем- 

дегі  пы сы қтауы ш тарға  ұқсагі тұрады.  Басы ңқы  

сойлемде хабарланған  оқи ға  - әрекеттің  мазмұ- 

нын  ашу ыңғайы нда жұмсалады. Ал екіншісінде 

алғашқы сойлем баяңдауыштарының түлғалық ти- 

янақсыздыпы болмаса, басыңқының мағы налы қ 

тәуелділігі  байқалмайды*.

Басыңқы сөйлем  қай  уақытта да м ағы на жа- 

ғы нан  да,  тұлға  ж ағы нан  да  тиянақты   болады. 

Оны ң  б ағы н ы ң қы   сойлеммен  салы сты рғанда 

сөйлемдік  қасиеті  молырақ.  Басыңқы  сөйлемді 

өз  алдына  оңаш а  алып  айтқанда  да  м ағы насы  

толы қ,  ой  ты ңғы лы қты   айтылып  тұрады.  Оны 

А.Байтұрсынұлының  келтірген  мына мысалынан 

анық коруге болады: 

жағайын десең, каза-

ның болсын.  Мұнда басыңқы сойлем Қазаның бол- 

сын дегенде ой айтылып, тынып біткендікті көрсе- 

теді.


Сабақтаса кұрмаласқан сөйлемде бір, я әлде- 

неше бағыныңқылар бөлады да, басыңқы сейлем 

көбінесе  біреу-ақ  болады.  Үміт  пен  қатер  без- 

бенге түсіп, кейде үміт, кейде қатер басып, Әбіштер 

аулына  жеткенше  жеңісе  алмады.  Шөп  курап, 

жапырақ  сарғайып,  м ал-ж ан тоңазуға  айналды 

(Аймауытов).  Бұл сөйлемдер екі сыңарлы  құрма- 

ластар емес. Себебі әрқайсысының құрамында үш- 

үш жай сөйлемнен бар.  Бұларды бағыныңқы жэне 

басы ңқы   сыңарлар  деп  тек  екіге  ғана  бөлеміз. 

Соңғы   басы ңқы   сойлемде  негізгі  ой  айтылады 

да,  алды ңғы   екі  тиянақсы з  сөйлемдерде  сөл  ой 

ж ан-ж ақты   толы қты рылады .  Сойтіп  сабақтас 

қүрмаластың құрамында  үш жай  сөйлем болған- 

мен,  оның сыңарлары  (компонент) екеу-ақ бола- 

ды. Осыдан барып құрмаластың құрамындағы жай

Сыңарлары  м агы налы қ  ж ағы нан  дербес  келетін  сойлемдерді  кезінде  кейбір  ғалымдар  қүрмаласты ң салалас  түріне 



жатқы зған.  М оселен  Қ.  Ж үбанов  “ Қ азақ тілі  программасы”  қүралында  салалас  қүрмалас  сойлемнін жасалу тосілдерін он 

түрге  боліп,  оның  екінші  түрі  етіп  косемш е  арқылы  жасалган  сойлемді  келтірген.  И.Саурапбаев  та  кезінде  “ Кемпір-ш ал 

ш уақ  іздеп,  бала  шулар,  мал  масаттанысып  қуаны п,  аунап  қунар”  (Абай).  Күз  болып,  балалар  жиналып,  сабақ  бастіілды 

-  торізді  сойлемдерді  салаласқа  ж атқызган.  С.  Ж иенбаев  “ Синтаксис  моселелері”  деген  еңбегінде  откен  ш ақ  аркылы 

жасалған  қүрмалас  сойлемдерді  мағынасына  қарай  бірде  салаласқа,  бірде  сабақтасқа  жатқызуды  үсынған.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1212   1213   1214   1215   1216   1217   1218   1219   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет