Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1215/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1211   1212   1213   1214   1215   1216   1217   1218   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
702

СИНТАКСИС

анықтама береді.  Бұдан бағыныңқының сөйлемдік 

дәрежесі,  өзіндік қызметі жойылып  кетпейді, тек 

басқаша реңк алатын болады.

Б ағы н ы ң қ ы   сөйлемді  тани  білуде  әлі  күнге 

шейін әр түрлі  көзқарастар бар.  Кейбір мамандар 

(Б.А.Серебренников,  Н.А.Баскаков,  М .Ш .Ш ира- 

лиев т.б.) бағы ны ңқы  сыңардың баяндауыштары 

міндетті түрде өз бастауыш ымен  қиы сы п тұруы 

шарт деп қарайды .  Мұндай талапқа бағы ны ңқы  

сөйлем  жасаудың  қазақ  тіліндегі  үш  тәсілінің 

ішінде  тек  ш артты  рай  ж ұрнақтары   ғана  жауап 



берещ. Жан-жануар, адамзат анталаса, Ата-ана- 

дай  елжірер  күннің  көзі  (Абай).  Біз  іске  белсене 

кірісетін болсақ,  жоспар мерзімінен үш-төрт күн 

бүрын  орындалады  (Қаз.Әдеб.)  т.б.  Ш артты  рай 

ж ұрнағы   өз бастауы ш тарымен ж ақ жалғаулары 

арқылы жекеш е және көпше түрде қиысып тұра-

ды.  Қ азақ  тілінде  етістіктің  төрт  түрлі  жіктелу 

үлгісі  бар  екені  белгілі.  Ш артты  рай  ж ұрнақта- 

ры ндағы   тұрған  етістіктер  жіктелудің  жеке  бір 

түрін  құрайды  және  сол  тиянақты лы қ  тұлғада 

тұры п-ақ сабақтастың бағы ны ңқы  сыңары бола 

алады.  Ал  б ағы н ы ң қы   сөйлем  жасайтын  өзге 

тәсілдерде (есімше, көсемше) бұл жағынан елеулі 

өзгешеліктер байқалады.  Есімше жұрнақтары да, 

көсемше жұрнақтары да бағы н ы ң қы   сөйлемнің 

баяндауышын жасауда жіктік жалғауында тұрмай- 

ды.  О ларға  ж іктік ж алғауы  ж алғанса  өткен  не- 

месе келер шақты білдіріп, бағыныңқы сөйлемнің 

баяндауышы болу қасиетінен айырылады. Яғни, 

бұл екі ж ұрнақтың бағы ны ңқы  сыңардың баян- 

дауышы  болуы  үшін  ти ян ақсы з ф ормада тұруы 

алғаш қы   шарттардың бірі деуге болады.  Бұл жа- 

ғы нан келгенде  көсемш елердің ти ян ақсы з дең-

1  -  к  е  с  т  е

Бағыныңқының 

баяндауыш  түлғасы:

Түлғалық


белгісі

Сөйлемнің  схемасы

1.  Шартты  рай

-са,  -се  (-сам,  -сем,  -сақ,  -сек,  -сандар,



багыныңқы

-сендер,  -саңыз,  -сеңіз, -саңыздар,  -сеңіздер)



басыңқы

-са,  -да,  -се,  -де



жүрсе,

жүрсе  де,

2.  Көсемше

-а,  е,  -й,  -ып,  -іп,  -п,

жүре,

-ғалы,  -гелі,  -қалы,  -келі,



жүріп,

-майынша,  -мейінше



жүргелі,

жүрмейініие

3.  Есімше



-ган

{  -ша,  -ше



жүргенше,

-ген

-дай,


жүргендей,

-қан 

-дей


жүргенде,

-кен 

+

-да,  -де



жүргенмен,

-мен


жүргендіктен,

-дықтан,


жүрген  сайын,

-діктен


жүрген  соң,

-ган

жүрген  кезде,

-ген

жүрген  шақта,

-қан

сайын


жүрген  уақытта,

-кен

соң


жүргенге  шейін,

кезде


жүргеннен  бері,

шақта


жүргеннен  кейін,

уақытта


жүргеннен  соң,

-ган

жүргеннен  бүрын,

-ген

жүрместен

-қан

-ға,(-ге)  шейін



-кен

-нан  бері



-нен  кейін

-ма,  -ме

соң


-ба,  -бе

бүрын


-па,  -пе

+  -с  -тан

-тен

4.  Етістік  негізі: 



З.Түйық  етістік:

-ысымен,  -ісімен 

-у  үшін

жүрісімен 

жүру  үшін




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1211   1212   1213   1214   1215   1216   1217   1218   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет