Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Мезгіддік  іргелес  салалас  қүрмалас



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1204/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1200   1201   1202   1203   1204   1205   1206   1207   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.2.2.1.  Мезгіддік  іргелес  салалас  қүрмалас 

сойлемдер

Іргелес салалас сөйлемдер мезгілдік жағынан 

қатар бөлған өқиғаларды  хабарлайды. ...теңки- 

ген ақ жастықтар төрге катарланды,  төсек са- 

лынды,  төрелер  жатты  (М үсірепөв).  Мұндай 

қаты насты  білдіретін  кұрмалас  сөйлемнің  көм- 

пөненттерінің баяндауыштары бірыңғай шақтық 

фөрмада келед^)

Бұл  сөйлемдердің  арасы ндағы   қатынас  әр 

ты ңдауш ы ға  әр  сипатта  керінуі  мүмкін.  Бірі: 

сөйлем  қатар  бөлған  өқиғаларды   хабарлайды, 

екіншісі: бірінен сөң бірі,  ілесе бөлған өқиғалар- 

ды хабарлайды. А талған  сөйлем нің  компөнент- 

тері арасындағы  қатынас сөйлеушінің көммуни- 

кативтік мақсатына сай аталады.

Ілгергі  көм пөнент  баяндауыш ы  көріп  отыр 



едім типті  бөлып  (“ қөсемш е  ф өрмадағы   негізгі 

етістік + өтыр еді” ,  “ көсемше фөрмадағы  негізгі 

етістік  +  едГ ),  екінш і  көмпөненттің  баяндауы- 

шы жедел өткен  ш ақ бөлып  құралған  құрмалас 

сейлем де  мезгіл ж ағы нан  қатар  келетін  өқи ға- 

ларды  атайды.  Болыс алақанын жайып  еді,  тыр- 



налап оған да бір атым  тапты  (М ұстафин).  Ха- 

м ит   сол  ж актағы  бір  теректердің  қып-қызыл 

болып қызарған жапырақтарына қарап келе жа- 

тыр еді,  аты қымсынып қ а лд т (Сейфуллин).

Бірінші  көмпөненттің  “ өаяндауышы  жедел 

өткен  шақ етістік +болды ” (кірді болды),  “шартты 

рай  етістік  +  болғанъГ  (кірсе  болғаны)  түрінде 

құрылып,  мезгілдік қатынасты білдіретін  іргелес 

салалас сөйлемдер ұйымдасады^Аса? толы қымыз- 



ды бердің болды, өңешке сылқ еткізіп қүя салады (Сөқ- 

пақбаев). Ең ғажабы - солардың біреуімен кездесе 



қалсаң болғаны, қай-қайдағы ойға түсіп, не бір қызық 

хиксіялар маздап қоя береді (Жұмаділөв).


Қ ҮРМ А Л А С  С Ө И Л ЕМ Д Е Р

697

“Жедел өткен ш ақ етістік + а қ”  (сөйледі-ақ) 

түрінде құралған баяндауышы бар сөйлем бірінші 

компонент болып  қатысқан  құрмалас сөилем де 

оқиРаларды  қатар болған  етіп  хабарлайды.  Мен 

сөйледім-ақ,  аузыма  какпак  кояды.  “ Бастауыш 

тұйы қ рай етістік - баяндауышы сол  (“еді”)”  (ке- 

луі сол  (еді),  “бастауышы  есімше  - баяндауыш ы 

сол еді”  (келгені сол еді) болып  құрылған сөйлем 

бірінш і  ком понент  ретінде  қаты сқан  құрмалас 

конструкция  мезгілдік қатынасты білдіреді. Аяғы- 

мыздың бортқа іліккені сол еді, машина селкілдеп 

козғала берді (Тілегенов).  Үңгірдің аузына енгеніміз 

сол,  жаңбыр жауып кеп берді.

“ Бастауышы  тұйы қ  рай  етістік  -  баяндауы- 

шы м үң ед/'”(жетуі  мұң еді),  “бастауышы  есімше

-  баяндауышы мүң еді”(жеткені  мұң еді) түрінде 

құрылған компонент бірінші позицияда қатысып, 

іргелес салалас сөйлем  қатар болған оқиғаларды 

хабарлайды.  Соған ж етумүң екен, элгі сүр күйын 

лезде аппак  болып  үзарып  шыға  келді (Н ұрпейі- 

сов).


[Е кінш і компоненттің құрамына сол-ак екен, 

сол  сол-ақ  екен,  сөйткенше  болмады деген  ана- 

ф ористік  сөздер  қаты сы п,  мезгілдік  қаты насты 

білдіретін  құрмалас  сөйлем  құрылады:  бірінші 

ком понент  бір  оқиғаны   хабарлайды  да,  екінші 

ком понент соған  ілесе болатын оқи ған ы   хабар- 

лайды . Шеткі үйдің бірінен сак кү лақ ак каншык 



шэу етті,  сол сол-ак екен эр үйден он-ондаған ит 

каптап шығып, атпіылы кісіге үмтылды (Нұрпейі- 

сов).  Бозбаланың ішінен бір ері Нағиманы кайрап, 



Ж үніске  салуға  кірісті,  сөйткенше  болмады  екі 

эйел  қарама-қарсы  отыра  қалып  өлең  бастады 

(Майлин). ^

4 .2.2.2.  Қарсылықтық  іргелес  салалас  қүрмалас 

сойлемдер

Тұрақты іргелес салаластардың қатарына жа- 

татын  қарсылықтық сөйлемдер бар.  Олар мына- 

лар:

1.  Бірінші  компоненттің баяндауышы бұйрық 



рай етістік болып  келген конструкциялар қарсы- 

лы қты қ қатынасты білдіре алады. Мейлі жас бол, 



м ейлі  кэрі  бол,  романда  суреттелген  Абай  мен 

Әйгерімнің  кездесуін  тебіренбей  еске  ала  алм ай- 

сың (Оразалин).

2.  Бірінші  компоненттің баяндауышы  “өткен 

ш ақ көсемше +  еді”  болып  келген  конструкция- 

лар  қарсылықты  қатынасты білдіру үшін жұмса- 

лады.  Сол  затты  алайын  деп  келіп  едім,  иесі 

ж оқ екен.

3.  Бірінш і  ком п он ен т баяндауыш ы  -атын, 

-етін тұлғалы  есімш еден  жасалып,  болатын  не 

болған  оқи ған ы   хабарлайды  де,  екінш і  компо- 

нент соған  тежеу  болатын,  болған  оқи ған ы   ха- 

барлайды. Бол, жинал, күтіп түратын, уақыт жок 

(Мұратбеков). ...Өзім-ақ істей берейін онда, кысы- 

лып-қымтырылатын,  ботен  коз  жоқ  кой мүнда 

(Еділбаев).  Топсінетін,  бүл сенің кеңсең емес (Дос- 

жанов).


4.  Ілгерідегідей  қарсылықты  іргелес салалас 

сөйлем  құрауға келгендей,  алғандай,  келетіндей, 



алатындай тұлғалы есімшеден жасалған баянда- 

уыштар қатысады.  Бұл типтес баяндауыштар да 

бірінші  ком понент  құрам ы нда жұмсалады. Екі- 

леніп кеп кіжінетіндей, сені тонап жатқан ешкімді 

кормедім (Досжанов).

4.2.2.3.  Себептік  іргелес  салалас  қүрмалас 

сойлемдер

Тұрақты іргелестің қатарында себептік қаты- 

насты білдіретін салалас сәйлемдер былай  құры- 

лады.  ^


|Г і.  Бірінші  ком понент  “бастауышы  есімше  - 

баяндауыш ы сол”  болып  құралып,  бір  оқи ған ы  

хабарлайды да, екінші сөйлем соған себеп болған 

оқиғаны   хабарлайды.  Сатып  алм ағаны м   сол, 



машина ескіріп қалған екен. Есеп  шықпайды дейсің, 

шықпайтыны сол,  коп қате жібергенсің.

Етістікті сөйлем баяндауыш ретінде сол сәзін 

қаты стыры п  тұр.  Сол -  анаф ористік  қы змет ат- 

қарып,  о қ и ған ы ң   себебі  екінш і  компоненттегі 

оқи ға екендігін сілтеп  көрсету үшін жұмсалғані

“ Бастауышы  есімш е  - баяндауыш ы сол” ш -  

лып құралған компонент соңғы позицияда жұмса- 

лып, хабарланған оқиғаның себебін нұсқап көрсе- 

теді.  Себеп  бөлып  тұрған  -  бірінші  ком пөнент 

атаған  өқиға.  Екі  компоненттің арасындағы  ма- 

ғыналық қатынасты білдіріп тұрған  анафористік 

сөз сол.  Қүнанбай  бүл  үйіне көп  конған  емес.  Ол 



бір топ үлкендермен ел аралап,  жолауіиылап кет- 

кен еді,  Үлжанның Дулатты жібермегені сол (Әу- 

езөв).


Дәл  өсы  үлгімен  құралған  іргелес  салалас 

сөйлемдерде анафөристік сөз ретінде сондықтан 

жұмсалады.  Сондықтан сәзінің бұлай жұмсалуы 

өның  генезисіне байланысты. Алда шөп бар.  Есті 



алардай, мас қылардай жүпар аңқыған, элі бүрлері 

үгілмеген  кок  жауқазын  қүрғақ  іиөп  бар.  Соны 

сезіп  келеді,  безектеп  алып үшатыны  да сондык- 

тан (Мұратбеков).



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1200   1201   1202   1203   1204   1205   1206   1207   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет