Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Іргелес салалас қүрмалас сойлемдер



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1201/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1197   1198   1199   1200   1201   1202   1203   1204   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.2.2.  Іргелес салалас қүрмалас сойлемдер

Ж алғаулы қ  қаты спай  ұйымдасқан  салалас 

сөйлемдерді  құрмалас конструкциялардың дара 

типі  ретінде  бөліп,  оны  іргелес  салалас  деп  ар- 

найы атаудың бірнеше себептері бар.

Іргелес салалас сөйлемдердің өзіне тән ұйым- 

дасу заңдылықтары, сол заңдылықтарды іске асы- 

ратын амаддары бар.

/  Тргелес салалас сөйлемдерді байланыстыруға 

анафористік сөздер қатысады. Анафористік сөздер 

деп  оты рғаны м ы з  -  екінші  компоненттің  құра- 

мына функционалды қ мүше ретінде орын  алып, 

ілгері  сөйлем нің  мазмұнын  қаты стыраты н  сөз. 

М ысалы,  кім  келді,  кім  кетті,  оны  біле  алмады 

деген  конструкцияны ң  екінші  компонентінде 

тұрған  оны  -  анаф ористік  сөз.  Бұл  сөз  бірінші 

компонентге аталған оқиіаны объект ретінде қатыс- 

тырып  тұр.  А наф ористік  қызметті  кобіне  есім- 

діктер, есімдікті негіз етіп құрылған сөздер (сөйтіп 

т.т.)  атқарадщ ^

Іргелес салалас сейлемдердің басты ерекшелігі 

оның ф ам матикалы қ құрылысында.  Оның ф ам - 

матикалық құрылысының сипаты компоненттерді 

байланыстыру үшін жалғаулықтарды қатыстыру- 

ды  қажет етпейді.

Салалас сөйлемдердің жалғаулықсыз байланы- 

суын  қамтамасыз ететін мынандай екі жағдай бар:

1. Салалас құрмаласқа қатысатын бірінші ком- 

поненттің  құрам ы на арнаулы ф орм адағы   баян- 

дауыштардың қатысуы.  Осы баяндауыштың фор- 

масы құрмалас сөйлем компонентгерінің арасын- 

дағы мағыналық қатынасты білдіріп, оларды бай- 

ланысты рады.  Мысал  ретінде  бір-екі  осындай 

ф орманы   атайы қ.  “Жедел  өткен  ш ақ  етістік  + 

бар  ғо й ” түрінде  құры лған баяндауыш  (айттын 

бар  ғой)  іргелес  салалас  компоненттерін  байла- 

ныстыру қы зметін  атқарады: Егер аналарға еріп 



кететін болды бар ғой, онда біз де аянбаспыз (Май- 

лин).


“ Ж едел өткен  ш ақ  +  м а” түрінде  құры лған 

баяндауыш та (келді ме) осындай қызметке бейім- 

делген: К үлм е қыздар орынсыз.  Күлдің бе,  жыла- 

м а  (Тәжібаев).

Іргелес салалас сөйлемдерді байланыстыруға 

арнайы  бейімделген  баяндауыш тық  формалар 

бірқатар.

2.  Енді бір іргелес салалас сөйлемдердің құры- 

лысы бастауыш-баяндауыштық құрамы, яғни кон- 

струкциясы түгел бейімделген  компоненттердің 

қаты суы на  негізделген.  “ Бастауыш  тұйы қ  рай 

етістік-баяндауыш ы сол (осы) едГ  (келуі осы еді), 

“ Бастауышы тұйық етістік-баяндауышы мүң едГ 



(келуі м ұң еді) болып  ұйымдасқан компоненттер 

қаты сқан  салалас  құрмалас  сойлемдер  ылғи  да 

жалғаулы қсы з құрылады.  Ойткені аталған ком- 

поненттер екінші бір компонентпен синтаксистік 

қаты насқа  түсуге  бейімделген.  Ебейсіннің үйден




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1197   1198   1199   1200   1201   1202   1203   1204   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет