Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1194/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1190   1191   1192   1193   1194   1195   1196   1197   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
4.2Л.  Салалас  қүрмалас  сөйлемдер

С ал ал ас  қ ү р м а л а с   с о й л ем д ер   м ы н ад ай  

белгілері  бөйынша  ажыратылады:

1.  Предикатив  сыңарларының  баяндауышта- 

ры  тиянақты  түлғада  жүмсалады,  яғни  әдеттегі 

жай  сөйлемдердің баяндауыштарына  қандай тия- 

нақты  түлғалар  тән  бөлса,  салаластың  сыңарла- 

рыны ң  баяндауыштарына  да  сөндай  тиянақты 

түлғалар  тән.  Біреу  аңга  серілікпен  шыгады,  біреу 

оны  күн  көрісіне  жамау-жасқау  етеді.  Қаңтару- 

лы  аты  қасында,  қамшы  мен  шылбыр  белінде 

(Мүсірепов).

2.  Предикатив  сыңарларының  баяндауышта- 

ры әрдайым өз бастауышымен жақ жағынан қиыса 

байланысады.  Елінен  безген  кісі  оңбайды,  көлінен 

безген  қүс  оңбайды  (Мақал).

3.  Салалас  қүрмалас  сөйлемнің  предикатив 

сыңарларының мағыналық дербестігі басымырақ, 

өлар  озара  тендес  дәрежеде  және  сыңарларының 

мағыналары  кобінесе озара түтастай қарым-қатыс- 

ты  болып  келеді.

4.  Предикатив  сыңарларының  аралығындағы 

дауыс  кідірісінің  тиянақтылық  дәрежесі  басым 

түрде  болады.  Бүл  оның  баяндауыш  түлғалары- 

ның  тиянақтылығына  байланысты.

5.  Предикатив  сыңарларын  байланыстыратын 

амал-тәсілдерге  мыналар  жатады:  жалғаулық  шы- 

лаулар,  интонация  түтастығы,  предикатив  сыңар- 

ларының  орналасу  тәртібі  және  кейбір  түлғалық, 

қүрылымдық  ерекшеліктері.  Предикатив  сыңар- 

ларының  синтаксистік  қатар  түзеп,  бірдей  қүры- 

лымда жүмсалуы, баяндауыштарының қайталанып 

келуі не  бірдей  шақ, жақ түлғаларында түруы  (Ит 



тойган  жеріне,  ер  -  туган  жеріне;  Атасы  жоқ  - 

мас  жетім,  анасы  жоқ  -  қас  жетім;  Мал  қонысын 

іздейді,  ер  жігіт  туысын  іздейді)  немесе  алдыңғы 

сыңарының  толымсыз  болып  келіп,  соңғы  сыңа- 

ры  арқы лы   толы ғып  отыруы  ( Таныдым:  үй  - 

Қарабеттің  отауы)  салаластың  предикатив  сы- 

ңарларын  бір  бүтін  етіп  байланыстырып  түрады.

Салалас  сойлемнің  жалғаулықсыз  түрлерін 

байланыстыруда сыңарларының бірінің қүрамын- 

да  келетін  кейбір  лексикалық  элементтердің  рөлі 

де ерекше.  Ондай байланыстырушы сөздерге сілтеу 

есімдіктері,  зат  есім,  сын  есім,  сан  есім,  үстеу, 

күй-қалыпты  білдіретін  создер  аз,  көп,  мәлім, 



артық,  кем...  жатады.  Менің  сендерге  берген  па- 

рам  сол:  дәл  сол  Қүнанбай  баласы  да  өзіміздей 

адам  баласы  екенін  таныттым  (Әуезов).  Мына 

Шодыр  қазір  кедей  емес,  орташа:  екі  пар  аты,  екі 

бричкасы,  екі  бүзаулы  сиыры  бар  (Мүстафин)  Сөз 

көп,  тыңдаушы  аз  (Сонда).

Жоғарыдағы белгілері негізінде салалас қүрма- 

ласқа  мынадай  анықтама  беруге  болады:  преди-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1190   1191   1192   1193   1194   1195   1196   1197   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет