Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1193/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1189   1190   1191   1192   1193   1194   1195   1196   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ҚҮРМАЛАС СӨЙЛЕМДЕР

691

ла  береді.  1.  Кілем,  көрпе  төсеулі,  күмістеткен 



сары  ала  тегене  сапырулы,  керектінің  бәрі  бар, 

артық  ешнәрсе  жоқ  (Мүсірепов).  2.  Үлкен  кісілер 

кеп,  әке  қасын  қоршаганнан  бері  және  Кәміиат 

өліп,  үй-ішін,  аналар  көңілін уайым  басқаннан  бері, 

Абай  әке  қарекетінен,  ендігі  мақсүтынан  шетірек 

қалган-ды  (Әуезов).  3.  Келген  үшеудің  бірі  Жабай 

еді,  өз  қолынан  болган  іске  өкініш  сезініп,  енді 

олардың  бетіне  қарамауга  тырысты  (Мүсірепов).

А л ға ш қ ы   е к і  қ ү р м а л а с   с ө й л е м   тө рт 

предикативтік сыңардан қүралса,  екіншісінде бес, 

соңғысында  үш  предикативтік  сыңар  бар.  Де- 

мек,  бүлар көп компонентті,  коп қүрамды  қүрма- 

лас  сөйлемдерге  жатады.  Олардың  предикатив 

сыңарларының  байланысы  да  салаластық  және 

сабақтастық  байланыстарға  негізделеді.

Алғашқы  сойлемнің  барлық  предикативтік 

сыңарларының  баяндауыштары  тиянақты  түлға- 

ларда түрып, салаласа байланысса, екінші сөйлем- 

де  көмпоненттерінің  баяндауыштары  тиянақсыз 

түлғаларға  аяқталып,  сабақтаса  байланысқан.  Ап 

ү ш ін ш ісін д е  ал ғаш қ ы   к о м п о н е н т ін ің   б аян - 

дауышы  тиянақты,  екіншісінікі  тиянақсыз,  со- 

ңғысы  тиянақты  болып,  компоненттері  салаласа 

да,  сабақтаса  да  байланысып  келген.  Демек,  бүл 

қүрмалас  сойлемдер  предикативтік  сыңарлары- 

ның саны жағынан ғана ерекшеленбесе,  олар бай- 

ланыс  түрінің  сипатына  қарай  ерекше  тип  бола 

алмаі|ды.

і Қүрмалас  сөйлемнің  қүрылымы  өны  қүрай- 

тын  предикатив  сыңарларының  санына  қарай 

анықталады.  Тілімізде  ойлаудың  табиғаты  күрде- 

лене  түсуіне  байланы сты   соңғы   кездері  екі 

компонентті  қүрмалас  сөйлемдермен  қатар  көп 

компонентті  (сыңарлы)  қүрмалас  сөйлемдердің 

қатары  көбейе  түсті.  Күрделі  қүрылымды  қүрма- 

лас  сейлемдердің өздерінің түлғалық,  мағыналық 

к,ыр-сы£лары  бірдей  емес,  әркелкі.  Сондықтан 

олардың  өздерін  іштей  жүйелеп  бір  ізге  түсіру 

қаж ет.  Осы  айты лған  ж айларға  байланы сты  

қүрмалас сөйлемдерді жіктегенде,  алдымен қүры- 

лымдық  жағын  ескеріп,  оларды  екі  компонентті 

қүрмалас сөйлемдер және көп компонентті қүрма- 

лас  сейлемдер  деп  бөліп  алған  жөн  сияқты.  Ал 

өлардың қүрылымдық-мағыналық типтері солар- 

дың  оз  ішінде  саралануы  тиіс.  Екі  компонентті 

қүрм алас  сөйлемдер,  жөғарыда  айтылғандай, 

бүрыннан  қалыптасқан  принцип  бойынша  сала- 

лас  және  сабақтас  қүрмалас  болып  болінеді.  Көп 

к о м п о н е н т т і 

қ ү р м а л а с  

с о й л ем д ер : 

көп 


компонентті  (сыңарлы)  салалас,  көп  бағының- 

қылы  сабақтас  жэне  аралас  қүрмалас  болып  үш 

топқа  жіктеледі.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1189   1190   1191   1192   1193   1194   1195   1196   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет