Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1192/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1188   1189   1190   1191   1192   1193   1194   1195   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
690

СИНТАКСИС

болады;  2)  жай  сөйлемде  бір  ғана  ой  берілсе, 

қүрмалас  сөйлемде  күрделі  ой  беріледі;  3)  жай 

с ө й л е м д е г і  т и я н а қ с ы з   и н т о н а ц и я   с ә й л е м  

м үш елерін  м ағы налы қ  топтарға  бөліп  түрса, 

қүрмалас сейлемде предикативтік топтарға бәледі.



Сонымен,  қурмалас  сөйлем  деп  екі  не  одан  да 

көп  предикативтік  компоненттердің  өзара  лек- 

сика-семантикалық,  грамматикалық  тәсілдердің 

комегімен  магыналық,  қурылымдық,  интонация- 

лық  біртутастық  жасап  бірігуі  арқылы  курделі 

ойды  білдіруге  қызмет  ететін  коммуникативтік 

бірлік  турін  айтамыз.

4.2.  ҚҮРМАЛАС  СӨЙ ЛЕМ НІҢ  ТҮРЛЕРІ

Қүрмалас  сойлемнің  ең  басты  белғілерінің 

бірі  оның  қүрамының бірнеше  предикативтік ор- 

талықтардан  қүралуы  болды.  Предикативтік  ор- 

талықтардың  бір-біріне  қатынасы,  байланысы  - 

қүр м алас  сөйлем   түрлерін  аны қтауда  негізгі 

өлшем.  Предикативтік  сыңарларының  байланыс, 

қар ы м -қ аты н асы н а  қарай  тіл-тілде  қүрм алас 

сәйлем дерді  салалас  және  сабақтас  күрм алас 

сөйлемдер  деп  беледі.

Салалас  қүрмалас  пен  сабақтас  қүрмаласты 

аж ы ратуда  тү р к о л о ги я д а  екі  түрлі  к ө зқ а р а с  

қалыптасқан: бір көзқарас бойынша, оларды ажы- 

ратудың  меже-шегі  сыңарларының  мағы налы қ 

қары м -қаты насы :  еғер  сыңарлары  м ағы налы қ 

жағынан бірі екіншісіне тәуелді болып, бағыныш- 

ты  қарым-қатынаста  жүмсалса,  сабақтас  қүрма- 

лас болады да, ал өзара теңдік қатынаста жүмсалса, 

сыңар  баяндауыштарының  тиянақты-тиянақсыз 

түлғаларда  түруына  қарамастан,  салалас  қүрма- 

ласқа жатқызылады.  Онда  біздің сабақтас  қүрма- 

лас деп  жүрген  сәйлемдеріміздің  кейбірі  салаласқа 

ж атады :  Шай  қуйы лы п,  ет  асылып  ж атыр 

(Кәрібаев).  Осы  кезде  есіктің  қоңырауы  иіылдыр- 

лап,  оган  қосыла  ит  урді.  Үй  тігіліп  жатса,  жук 

жиналып  жатыр  (Мүсірепов).  Майбасар  сәлемі 

бір  келсе,  соган  ілесе Жігітектің  бул  жауабы  және 

келді  (Әуезов).

Екінші  көзқарас  бөйынша,  салалас  пен  са- 

бақтасты мағыналық белгілеріне қарай емес, түлға- 

лы қ  белгілеріне  қарай  ажыратады.  Егер  предика- 

тив  сыңарларының  бірінің  (алдыңғысының)  ба- 

яндауышы  түлғалық  жағынан  тиянақсыз  бөлып 

келіп,  мағыналық  жағынан  ғана  емес,  түлғалық 

жағынан  да  екінші  сыңарына  бағына  байланыс- 

са,  сабақтас  қүрмалас  бөлады  да,  ал  баяндауыш- 

тары  бір  өңкей  тиянақты  түлғада  жүмсалса,  сы- 

ңарларының мағыналық қатынастарының қандай 

екеніне  қарамастан  салалас  қүрмаласқа  жатады. 

Қазақ  тіл  білімінде  қазір  сөңгы  көзқарасты  бас- 

ш ылыққа  алу  біржола  қалыптасты.

Қүрмалас сөйлем көмпөненттерінің байланы- 

сының  негізгі  екі түрі  бар:  салаластық  байланыс, 

сабақтастық  байланыс.  Салаластық  байланыс  - 

грамматикалық  түрғыдан  өзара  тең  дәрежедегі 

тілдік түлғалардың арасындағы байланыс.  Қүрма- 

лас  сөйлемдегі  салаластық  байланыс  предикатив 

сыңарларының баяндауыш түлғаларының тиянақ- 

тылығымен  сипатталады.  Журіп  келе  жатқан 



жолдарында  шаң  жоқ,  тутас,  тыгыз  аласа  көк 

бетеге,  жасыл  шалгын  бар  (Әуезөв).

Жөғарыдағы  қүрмалас  сөйлемнің  предика- 

тивтік сыңарлары  екеуінің де  баяндауыштары ти- 

янақты  түлғада  түр:  “жоқ”,  “бар” .

Салаласты қ  байланыс  жай  сөйлем  ішінде 

бірыңғай  мүшелердің  арасында  өрын  алады.  Сө- 

нымен қатар жеке сәйлемдердің арасында да бөла 

алады.  Мысалы:  Жаз  өтті.  Жауындатып,  қара 



желдетіп,  шөпті  қуратып  куз  өтті.  Үсті-басы 

қырауытып,  қылышын  суйретіп,  шықыр-шықыр 

етіп  қыс  келді  (Аймауытөв).

С а л а л а с т ы қ  

б а й л а н ы с  

с ө й л е м д е р д ің  

предикативтік негіздерін қамтып,  өлардың бірдей 

бірыңғай  түлғаларда  келуін  қамтамасыз  етіп  түр: 



Жаз  өтті,  Куз  өтті,  Қыс  келді.

Тіл-тілдің  көне  дөуірлеріне  төн  бүл  байла- 

ныстың  іздері  ауыз  әдебиеті  шығармаларында, 

тарихи көне жазбалар тілінде мөл кездеседі.  Олар- 

дың  көпшілігі  салаластық  байланыстың  алғашқы 

түрі  -  жалғаулықсыз  түрінде  бөлып  келеді.  Ерді 



намыс  өлтіреді,  қоянды  қамыс  өлтіреді;  Ит  - 

тойган  жеріне,  Ер  -  туган  жеріне  (Мақал-мөтел- 

дер).  Жарлы  халықты  бай  қылдым,  аз  халықты 



көп  қылдым.  Қаган  әскері  бөрідей  еді,  жауы  қой- 

дай  еді  (Күлтегін  ескерткішінен).

Сабақтастық  байланыс  -  тілдік  түлғалардың 

бірінің  екіншісіне  түлғалык  жағынан  да,  мағы- 

налық  жағынан да  бағынышты  қатынаста  түруы. 

Қ ү р м а л а с   с ө й л е м д е   өл  к ө б ін е с е   б ір ін ш і 

предикативтік  сыңардың  екінші  предикативтік 

сы ңарға  бағы ны ш ты   қаты н асы н ан   көрінеді. 

Қонақ  келетін  болгандықтан,  бул  әлке  биелерін  де 

жылдагыдан  ерте  байлапты  (Әуезөв).  Мүңда  ба- 

ғы ны ш ты лы қ  қаты нас  бірінш і  предикативтік 

сыңар  баяндауышының  (келетін  бөлғандықтан) 

т и я н а қ с ы зд ы ғ ы   а р қ ы л ы   (-га н д ы қ т а н ),  өрі 

предикативтік  сыңарлар  арасында  іліктестік  (се- 

бептес)  мағыналық  қатынастың  өрын  алуынан 

байқалып  түр.

Қүрмалас  сөйлемдер  өсы  байланыс  сипатта- 

рыны ң  ерекшеліктеріне  өрай  екі  негізгі  түрге 

бөлінеді: салсигас қурмалас сөйлем, сабақтас қурма- 



лас  сөйлем.

Алайда  қүрм алас  сөйлем  қүрамы  тек  екі 

предикативтік  орталықтан  қүралмайды,  үш  не- 

месе  одан да  көп предикативтік өрталықтан қүра-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1188   1189   1190   1191   1192   1193   1194   1195   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет