Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1191/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1187   1188   1189   1190   1191   1192   1193   1194   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
б а й л а н ы с -  

тыратын  амал-тәсілдер  осы  айтылғандармен  ғана 

бітпейді.  Оған  кәз  жеткізу  үшін  мына  мысалдарға 

зер  салайық:



Сырдың  куні  қандай  ыстық  болса,  туні  сон- 

дай салқын (Мүқанов). Оган керегі Рязановты таң- 

дандыру  еді,  онысы  ойдагы  жерден  шыққан  сияқ- 

ты (Мүсірепов).  Таныдым: уй - Қарабеттің отауы 

(Жүнісов).  Мал  жерді  емеді,  адам  малды  емеді 

(Мүсірепов).

Қүрмалас  сойлем  компоненттеріне  ортақ  бір 

создің (не тіркестердің)  келуі оларды тығыз жым- 

дастыруға  себепкер  болып  түрады.  М ысалы, 

бірінші  сойлемдегі  Сырдың  сөзі  екі  компонентке 

де  ортақтасып  келсе,  екінші  сөйлемнің  екінші 

компоненті  қүрамындағы  онысы есімдігі алдыңғы 

компоненттегі ойға  нүсқап,  онымен  тығыз бірлік 

қүрауға  дәнекер  болып  түр.  Ондай  дэнекерлік 

қызметті  қандай,  сондай  қаты сты қ  сөздері  (1- 

с о й л ем )  д е,  ж ал п ы   с о й л ем   қ ү р ы л ы с ы   (3- 

сойлемнің  алдыңғы  компоненті  толымсыз  қүры- 

лымда келіп, екінші компоненті арқылы толығуы) 

да,  компоненттерінің  қүрылымы,  ш ақтық,  жақ- 

ты қ  корсеткіштері  жағынан  ыңғайласып  келуі, 

синтаксистік  қатар  қүрауы  (4-сөйлем)  да  атқа- 

рып  түр.

С оны мен  қүрм алас  сөйлем  қүрам ы ндағы  

предикативтік компоненттер  екі  не  одан  көп  жай 

сөйлемдердің  жай  ғана  тіркесі  ретінде  қаралмай- 

ды,  өлар  бір-бірімен  тығыз  қары м -қаты н асқа 

түсіп,  сөның  нэтижесінде  бір  көмпоненті  мағы- 

налық,  қүрылымдық,  интонациялық  тиянақты- 

лықтан  айрылып  қалып,  екіншісіне  тәуелді  бо- 

лады.  Сондықтан қүрмалас сөйлем компоненітері 

өз  бетінше  дербес  қарым-қатынас  бірлігі  ретінде 

қаралмайды.  Олар  түтас  бірлікте  ғана  қарым- 

қатынас  қүралы  бөла  алады.  Демек,  қүрмалас 

сөйлем  компоненттері  дербес  жай  сөйлемдермен 

бірдей  емес,  олар  -  бүтіннің  болшегі  ғана.

Жоғарыда  айтылғандарды  жинақтай  келсек, 

мынадай  қорытындыға  келуге  болады:

Жай  сөйлем  мен  қүрмалас  сөйлемнің  бір- 

біріне  үқсас  жақтары  да  бар,  сөнымен  қатар  бір- 

бірінен  түбірлі  айырмашылықтары  да  бар.

Үқсас  жақтары:  1)  жай  сөйлем  де,  қүрмалас 

сөйлем  де  тілдің  қарым-қатынас  бірлігі;  атқара- 

тын  қызметтері  бірдей;  2)  жай  сөйлем де,  қүрма- 

лас  сөйлем  де  предикативтік  қатынасқа  ие;  олар 

сөйлемдік  қасиетке  ие  предикативтік  өрталық- 

тардан  түрады;  3)  жай  сөйлемде  де,  қүрмалас 

сөйлемде де тиянақты  интонация бар: ол сөйлемді 

аяқтап  түрады.

Айырмашылықтары:  1) жай сөйлемде бір ғана 

предикативтік  орталық  болса,  қүрмалас  сөйлем- 

де  екі  не  одан  да  коп  предикативтік  орталық





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1187   1188   1189   1190   1191   1192   1193   1194   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет