Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1190/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1186   1187   1188   1189   1190   1191   1192   1193   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Жай  сойлемде

Қүрмалас  сойлемде.

А 

Б 



А _______ Б 

А ______ Б

Интонациялық  кідіріс  жай  сөйлемнің  ішівде 

де кездеседі. Біз барган ауыл//өзен жагасында екен. 

Немесе:  Біз//қарсы  кездескен  әрбір  адамнан  жол 

сүраумен  болдық.

Бір жай сойлем ішівдегі интонациялық кідіріс 

пен  қүрмалас  сойлем  ішіндегі  интонациялы қ 

кідірістің  атқаратын  қызметтері  бір  емес.  Жай 

сөйлемдегі  интонациялық  кідіріс  сөйлемді  мағы- 

налық  топтарға  (бастауыштық-баяндауыштық) 

немесе  (тема-ремалық)  бөліп  түрса,  қүрмалас 

сөйлемдегі  интөнациялық  кідіріс  предикативтік 

к о м п о н е н т т е р д ің  

ара 


ж ігін  

а ж ы р аты п , 

синтаксистік  қызмет  атқарып  түрады:  Біз  бар- 

ганда,  ауыл  өзен  жагасында  екен.

Бесіншіден, қүрмалас сөйлем компоненттерін 

байланыстыратын  лексика-семантикалық,  грам- 

матикалық  амал-тәсілдер  болады.  Қазақ  тілінде 

олардың  түтас  бір  қалыптасқан  жүйесі  бар.

1. 


Ең алдыімен,  қүрмалас  сөйлем  компонент- 

терін  байланыстыратын  жай  -  олардың  мағына-




689

лық  жақындығы.  Компоненттер  арасында  мағы- 

налық  жағынан  жақынды қ,  іліктестік  қатынас 

болмаса,  олар  қүрмалас  сөйлем  қүрамына  еніп, 

бір  бүтін  болып  түра  алмайды.  Енді  әзіл  әңгімеге 

кірісе  бергенде,  ауыз  уйдің  есігі  иіалқасынан  аіиыл- 

ды.  Дәл  кірер  жері  тар  болгандықтан,  Кокбай  бас- 

таган  ж ігіттер  бірінің  артынан  бірі  тізілді 

(Әуезов).  Ж оғарыдағыдай,  күрмалас  сойлемде 

олардың  ком поненттері  мағы налы қ  түрғыдан 

б ір ін -б ір і  то л ы қ ты р ы п   түрады :  олар  өзара 



мезгілдік,  себептік,  шарттық  т.б.  м ағы налы қ 

қатынастарда  түрады.

2.  Екіншіден,  қүрмалас  сөйлем  компонент- 

терін  байланыстыратын  арнайы  грамматикалық 

тәсілдер болады.  Оларға компоненттерінің бірінің 

баяндауышының  тиянақсы з  түлғалары  жатады: 

косемше,  есімше,  шартты  рай  түлғалары,  септік 

жалғаулары,  кейбір  ж үрнақтар  және  көмекш і 

сөздер  (шылаулар)  тобы.  Бүлар  -  синтетикалық 

тәсілдер.



Бул  жігіттерді  богей  алмасын  сезініп,  Омар 

да ас уйге қарай кет ті(Мүсірепов). Киімдері жылы 

болганмен,  қатты  қажыган  дене  тоңуга  айналды 

(Әуезов).  Мусақулга  келсе,  Базаралы  да  сонда  екен 

(Сонда).  Бул  қонақтар  кетісімен,  Абай  Татьяна 

әнін  қайта  іздеді  (Сонда).  Үіиеуі  өз  жумыстарын 

оп-оңай жайлады  да,  Шыңгысқа  қарай  қайта  тарт- 

ты  (Сонда).  Кәміиат  жайы  осындай  куйіп  журген 

кундерге  дәл  келген  соң,  Бөжейдің  рақымсыз  бон 

жургені рас  (Сонда).

Жоғарыдағы мысалдардағы көсемше,  есімше, 

шартты  рай  түлғалары,  септік  жалғаулары,  жал- 

ғаулық  шылау  мен  септеулік  шылау  да  оз  тия- 

нақсыздықтары  арқылы  оздері жалғанған  немесе 

тіркесіп келген компоненттерін келесі компонент- 

ке  үштастыра  (жалгастыра)  байланыстырып  түр.

3.  Үшіншіден,  қүрмалас  сөйлем  компонент- 

те р ін   ^ б а й л а н ы с т ы р у д а  

и н т о н а ц и я  

м ен 

комгюнёнттерінің орналасу тәртібінің ерекше ма- 



ңызы  бар.  Қүрмалас  сойлем  мәселесінде  интона- 

ция түтастығы барлық жағдайда да ерекше мәнді, 

ал  мына  мысалдарда  ол  бірден-бір  байланысты- 

рушы  тәсіл  болады:  Ақылдасып  көріп  еді,  Ербол 



да  тыңнан  ешнәрсе  таба  алмады  (Әуезов).  Жай 

мәлім,  сөз  қысқа  (Сонда).

Қүрмалас  сөйлем  компоненттерінің  белгілі 

орналасу  тәртібі  бар:  баяндауышы  тиянақсы з 

түлғаға  аяқталған  компоненті  әдетте  алдыңғы 

шепте  (кей  жағдайда  тиянақты  компоненттің  ор- 

тасы нда,  мысалы:  иҚолдан  келген  жәрдемді, 



Турлықулдан  бір  кек  онеруге  жарасаң,  сенен  аямас 

едік,‘>)  орналасады  да,  баяндауышы  тиянақты  

түлғадағы компоненттерін байланыстырып,  олар- 

ды  бір  бүтіннің  қүрамына  біріктіреді.

44-1078


Қүрмалас  сөйлем  компонентгерін 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1186   1187   1188   1189   1190   1191   1192   1193   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет