Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1186/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1182   1183   1184   1185   1186   1187   1188   1189   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
686

СИНТАКСИС

үшырасады.  Бүл  оралым  сөйлем  ішінде  қолда- 

н ы л у  ы ң ға й ы н а   қ а р а й   м езгіл ,  к ей д е  ш арт 

мәндерінде  жүмсалып  отырады.  Оралымды  қай- 

ырушы сөз  -ганда түлғасымен  аяқталып,  сол  ора- 

лым  түтасымен  түрып  негізгі  сойлемде  хабарлан- 

ған  негізгі  ойдың  мезгілін  білдіре  жүмсалады.

Сөйлем бойында мезгілдік мәнінің орын алу- 

ында,  басқа  да  оралымдардағыдай,  оралым  мен 

негізгі  сойлем  баяндауыштарының  өзара  үйлесе 

қ о лд ан улары   әсер  етіп  түрады .  О ралы м дағы  

үйымдастырушы тірек есімше создері өткен шақта 

қолдануларына  орай  сөйлемді  аяқтаушы  баянда- 

уыштар да көбінесе осындай ш ақпен беріліп оты- 

рады:  Жиылысты  басқарушыларга  улестіргенде, 

біреуін  Раушанга  да  берді  (Майлин).  Согыс  май- 

данында кездескенде,  одан қатаң  адамды көрмейсің 

(Сонда).


Алғашқы  оралымды  (тәуелді)  қүрылым  кей- 

де  негізгі  сөйлем  мазмүнына шарт мәнінде  қүры- 

лы п  түрады.  М үндай  оралымдағы  есімше  сөзі 

кобінесе  болымсыз  түлғада  келеді.  Талай  ананың 



азасын  көре  жургенде,  дәл  осы  қарт  ананың 

кеуд есін   ж арып  ш ы ққан  к у й ік т е й   к у й ік т і 

кездестірген  жоқ-ты  (Нүрпейісов).  ...Рабиганы 

куйеуіне  бергізбегенде,  мен  өзім  алу  уиіін  бергізбей 

отырган  болдым  (Майлин).

Есімше  оралымды  сөйлемнің  екі  қанаты  да 

болымсыз  мәнді  үғымда  болады,  осыған  сәйкес 

сойлем баяндауыштары болымсыз түлғада не бол- 

маса  болымсыздық  мәндегі  сөздермен  беріледі. 

Іштей  оз  усынысынан  қайтпаганмен,  Анатолий 

Кондратьевин  обкомның  секретарына  қарсы  кел- 

ген  жоқ  (Мүқанов).  Ол  мәселенің  дурысын  айт- 

паганмен  де,  өзінікінен  қайтпады  (Газеттен).

Енді  бірде  оралымдағы  есімшелер  болымды 

түрде,  негізгі  сөйлем  баяндауыштары  болымсыз 

түлғада  жүмсалады:  Ол  Оразбай  мен  Базаралыга 



бас  араздық  арқылы  оіи  болганмен,  улыққа  қарсы 

наразылық ашуды тоқтата  алмады (Әуезов).  Осы- 

ның  жаманат  сияқты  хабарын  естіп  жатқан- 

мен,  Базаралы  елең  қылмаган  (Сонда).

2. 


Көмекші  созді  есімше  оралымдар  -ган  соң 

осы ндай  ж олм ен  аяқталған  есімш елі  оралым 

сойлем  ішінде  қолданылу  ыңғайына  қарай  әр 

түрлі  мағыналық  қатынастарда  жүмсалып  оты- 

рады.  Соның бірі - себептік мән.  Мүндайда негізгі 

сойлем баяндауышы көбінесе етістіктің өткен шақ, 

сонымен  қатар  ауыспалы  осы  ш ақ  түлғаларында 

жүмсалады.  Ал  оралымдағы  есімше  создері  кейде 

болымсыз  формада  келеді.  М үның  озі  себептік 

м он н ің   күш ін  одан  сайын  ай қы н д ай   түседі: 



Шужықтан  кобірек  жеген  соң,  Байсейіт  азырақ 

коңілденіп  алды  (Сейфуллин).  Бул  жолы  да  дом- 

быраны  тартып  ала  алмаган  соң,  жырауды  жау-

ырынынан  қамшымен  тартып-тартып  жіберді 

(Әбілев).



-ганнан  кейін.  Есімше  оралымның  осы  күры- 

л ы сы   м е з г іл д ік   м ә н д е   ж ү м с а л ы п ,  н е г із г і 

с о й л ем д егі  о қ и ғ а ,  ә р е к е т т ің   о р ы н д а л у ы н а  

мүмкіндіктер  туғызады.  Оны  оқу  мен  пәтерге  ор- 



наластырып  болганнан  кейін,  Михайлов  Абайга 

тагы  бір  ақыл  айтты  (Әуезов).  Жылқыдан  боса- 

нып  келгеннен  кейін,  мен  тагы  да  белгілі  Жаман- 

шубарда  журе  бастадым  (Мүқанов).

-ганнан  бері.  Бүлар  да  есімше  оралымды  жа- 

сауға  қатынасып,  сөйлем  мазмүнына  мезгілдік 

м әнінде  қүры лады .  Н егізгі  сөйлемдегі  оқи ға 

желісі  осыған  орай  да  екінші  бір  ойдың  болған 

мезгілімен  үштастырыла  айтылады:  Әйгерім  Ма- 

қулбайдың  өлгенін  естігеннен  бері,  унсіз  жылауда 

еді  (Әуезов).  Ол  бул  ауылмен  дәмдес  болганнан 

бері,  ...талай  ақылды  создер  естіп,  көңілге  тую- 

мен,  ойына  ой  қосумен  болды  (Иманжанов).

Сонымен,  есімше  оралымдар  негізгі  сөйлем- 

мен  синтаксистік  қарым-қатынаста  жүмсалуына 

орай  әр  түрлі  мағынада  қолданылады.  Солардың 

ішінен  есімше  оралымның  ең  көп  кездесетіні  - 

мезгіл  мәніндегілер.  Бүл  жайт  есімше  оралым- 

ның жатыс септігінде,  сондай-ақ мезгіл  мәніндегі 

көмекші  сөздермен  қосыла  айтылуымен  байла- 

нысып  жатады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1182   1183   1184   1185   1186   1187   1188   1189   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет