Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1184/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1180   1181   1182   1183   1184   1185   1186   1187   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
684

СИНТАКСИС

Қыстырынды қүрылымдар грамматикалық әр 

түрлі  синтаксистік  бірліктер  түрінде,  нақтылай 

айтқанда,  олар:  сөздер,  сөз  тіркестері,  жай  және 

қүрмалас сөйлемдер, тіпті синтаксистік түтастық- 

тар  арқылы  берілуі  мүмкін.  Қыстырынды  қүры- 

лымдардың  қүрылысы  жағынан  ең  қарапайым 

түрлері  -  сүрау және леп  белгілері жатады:  Мүнда 



иненің  жасуындай  жасандылық  (?)  жоқ,  тек  шын- 

дық  болганда,  ж азушының  т алант ы  арқылы 

оптимистік  (!)  түргыдан  жыр  етілген  шындық 

(Әшімбаев).  Ақыры  біздің  Батыс  Қазақстандагы 



Теке  (Орал)  қаласында  туган  апасы  бары  естіліп, 

Ғабдолла  соган  жөнелтіледі  (М үқанов).

Қ ы сты ры нды лар  синтаксистік  қүры лы м ы  

ж а ғ ы н а н   ал у ан   тү р л і.  О н ы ң   бүл  тү р ғы д ан  

кеңейіп,  күрделенуіне  ешқандай  шек  қойылмай- 

ды.  Немесе,  жоқты  сылтау  етіп  (Қызылбастар 

кеше  гана  қабылданды  гой!  -  Қызылбас  -  жылда 

келетін  қызылбас.  Ал мынау  -  бурын  болмаган  еміиі 

Борис  дәл  осылай  жауап  беретін  еді.  Ойынның 

журістерін  жақсы  білетін  Шелканов  бул  жагына 

бармаган)  муның  ісіне  көлеңке  тусірмек  (Мағау- 

ин).  Қолданылу  жиілігі  жағынан  алғанда,  қыс- 

тырынды  создер  газет  тілінде  жиі  кездессе,  қыс- 

тырынды  сойлемдер  коркем  әдебиетте  коп  қол- 

данылады.

Қыстырынды  қүрылымдар  негізгі  боліктің 

қүрамына,  бір  жағдайда  тәуелді  түрде,  бір  жағ- 

дайда  тәуелсіз  түрде  еркін  енеді.  Ал  ол  кірісуді 

жүзеге асыратын тәсілдер интонация,  орын тәртібі 

және  арнайы  лексикалы қ-м ағы налы қ  тәсілдер: 

қайталаулар,  есімдіктер,  жалғаулықтар,  қыстыр- 

малар т.б.  Әрқайсысының  араб әрпімен  қатысы  бар, 



хат мәдениеті бар  (хат мәдениеті деп  әріпке қатыс- 

ты  бар  нәрсенің  бәрі  айтылады,  мәселен,  сауат- 

тылық,  оның  жузіндегі  дагдылы,  өнер-білім,  ілім, 

емле  уйрету  әдісі..,  тагысын  тагы  сондайлар)  (Бай- 

түрсынүлы). Ақбаян агасы жайында сураган да жоқ 

сірә,  мені  білмейді  деп  ойлаган  болуы  керек),  біздің 

уйге  келген  де  жоқ  (Есенберлин).

Қыстырынды  қүрылымдар  сөйлем  қүрылы- 

сын, сойлемнің интонациялық түтастығын бүзбай- 

ды,  сөйлем  мүшелері  арасындағы  логика-грам- 

м ат и к а л ы қ   б ай л ан ы сы н а  е ш қ а н д а й   н ү қ с а н  

келтірмейді.  Негізгі  ойды  күрделендіруші  ком- 

понент  озінің  грамматикалық  табиғатына  қарай 

сөйлем  қүры лы мы н  қүрауға  қаты спағанымен, 

жалпы  сойлем  мазмүнын  әр  түрлі  мағыналық 

түрғыдан  толықтырып  отыруға  мүмкіндік  береді. 

С о н д ы қ т а н ,  қ ы с т ы р ы н д ы   қ ү р а л ы м д а р д ы ң  

сөйлемнің  негізгі  болімімен  байланысы  семанти- 

калық  сипатқа  ие  болып  түрады.

Қыстырынды  қүрылымдар  ырғақтық-инто- 

нациялық  түрғыда  әр  түрлі  сойлемдер  түрінде 

берілуі  мүмкін.  Бірақ  солардың  ішінде  ең  көп

кездесетіні  -  хабарлы  сойлемдер.  Коркем  шығар- 

маларда  сүраулы  және  лепті  сойлемдер  де  үшы- 

расады.  Атыңның  шабуы  бузылып,  сурініп  кетуі  де 

мумкін  (салт  қашуга  тура  келсе,  бул  естеріңде 

болсын!)  (Мүсірепов).  Ол  осы  улкен  храмды  тар- 

тып  алып  меіиітке  айналдырыпты  (соншама  қыл- 

мыс жасап журін мусылманшылдыгының куштілігін 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1180   1181   1182   1183   1184   1185   1186   1187   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет