Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1183/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1179   1180   1181   1182   1183   1184   1185   1186   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.7.5.3.  Қыстырынды  қүрылымдар

Қ ы сты ры н ды   қүры лы м д ар   к ү р д ел ен ген  

сойлемнің бір түрі  ретінде танылады.  Олар  негізгі 

сойлемнен  өзгеше  (өбъективтік)  мөдальдылыққа, 

актуальді  м үш елен уге  ие.  Қ ы сты р ы н д ы л ар  

с и н т а к с и с т ің   қ ү р ы л ы м д ы қ   ж ән е  к ө м м у н и - 

кативтік  аспектісіне  жатады.

Қыстырынды  қүрылымдар  негізгі  сөйлемдегі 

айтылған  өйды  немесе  сөйлем нің  белгілі  бір 

мүшесін төлықтырып,  нақтылап,  ор түрлі қөсым- 

ша  хабарлар  беріп  түрады.  Олар  негізгі  сөйлемге 

жай  оншейін  қыстырыла  айтылмайды.  Хабардың 

желісіне  байланысты  автөр  тарапынан  арнайы 

мақсатпен  қөлданылады.  Сөны ң  нәтижесінде 

сөйлемнің  мазмүны  толығырақ  ашылып,  онда 

хабарланған  оқиға  әрекеттердің  қы р-сыры  бір 

жағынан  болса  да,  айқындалып  отырады.  Осы- 

ған  қарай  қыстырындылар  мынадай  функцио- 

н а л д ы -с е м а н т и к а л ы қ   то п тар ға  б ө л ін ед і:  1) 

түсіндірмелі;  2)  нақтылаушы;  3)  сілтемелік;  4) 

төлықтырушы.

Т ү с ін д ір м е л і  қы сты р ы н д ы   қ ү р ы л ы м д ар  

негізгі  айтылатын өйға қөсымша түсініктеме беріп 

түрады.  Турік  туқымдас  торкі,  печенег  (осы  кунгі 



қарақалпақтар)  елдерін  қуып,  Дон мен  Еділ  өңіріне 

беттеп  барган  (Есенберлин).  Ендігі жерде  әр  аза- 

мат  озі  турган  жерде  тіркеуде  (регистрация)  бо- 

лады  (Газеттен).

Н ақты л ауш ы   қ ы сты р ы н д ы   қү р ы лы м д ар  

негізгі  сөйлемді нақтылай түсетін, талдаушы мөнді 

орындайды.  Бір  жагынан  еркіндікті  суйсе,  екінші 



жагынан,  ол  омірдің  турақсыз  екенін  ойлайды. 

Сондықтан  Магжан  қазақтың  бурынгы  ақында- 

рының  (Абай,  Ақымет,  Міржақынтың)  ізін  қуып, 

халықты  онер  білімге  шақырады  (Бес  арыс).

Қы сты ры нды   қүры лы мдарды ң  сілтем елік 

түріне  еңбектің  авторын,  оның  атын,  ш ы ққан 

жылын т.б.  корсететін,  қүралымдар жатады.Долін 



айтқанда,  мыналар  Абайдың  ақын  шокірп.тері 

есепті  де,  Абай  алды  оларга  жазушының  мектебі 

сияқты  болады  (М.О.Әуезов.  -  “Абай  Қунанбаев 

мақалалар  мен  зерттеулер",  1967  жыл,  244  бет.) 

(Бес  арыс).

Толы қты руш ы   қы стырынды  қүры лы мдар 

негізгі  сойлемге  қосымша  хабарлама  береді.  Бул 



кісінің  баяндамасында  суйсінерлік  жерлер  болды 

(ол  есімше  мен  көсемше  ертеде  ҮІІ-ХУІІІ  гасыр- 

лардың  өзінде  қалыптасқан  тарихи  орі граммати- 

калық  категория  деп,  тарихи  тургыда  дәлелдейді) 

(Аманжолов). Журт  тегіс жиналып,  Темекең  әйел,, 



бала-шагасымен  (сегіз  баласы  бар.  Аіды  он  сегізде) 

улкен  столды  жагалай  отырып  болган  соң,  Әлжан 

тойды  басқаруга  кірісті  (Есенберлин).

Сөйтіп,  қыстырынды  қүрылымдар  қосымша 

мәлімет  беру  арқылы  тілдік  қүрылымның  маз- 

мүнын  кеңейтіп,  байытады.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1179   1180   1181   1182   1183   1184   1185   1186   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет