Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1182/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1178   1179   1180   1181   1182   1183   1184   1185   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЖАЙСӨЙЛЕМ

683

ма  сөйлем  жасауға  катынасады.  Кітаптың  қызы- 



гына  тускендіктен  бе,  немесе  окесін  куткендіктен 

бе,  оның  отырысы  кундегіден  бул  жолы  узаққа  со- 

зылды  (Иманжанов).

ә)  Айтушының  көзқарасындағы  топшылау, 

жорамалдай  айту  кім  біледі,  ойлады  білем,  неге 

екені белгісіз тәріздес  модаль  сөздері  бар  қыстыр- 

ма  сөйлемдер  арқылы  да  білінеді.  Мүндай  қыс- 

тырма  сойлемдер  негізгі  сойлеммен  модалдық 

қатынаста  бола  отырып,  кейде  тіпті  бір  нәрсе 

жайында  күмандануды  да  білдіріп  түрады.  Неге 

екені  белгісіз,  Әлібекті  улкен  уйге  ас  алдында  гана 

шақырды  (Есенжанов).

3) 


Енді бір қыстырма сойлемдер айтушы адам- 

ның не  басқа  біреудің озіндік ой-пікірін,  бір  нәр- 

се  жайындағы  козқарасы н   аңғартып  түрады. 

Мүндай мәнде жүмсалған қыстырма сойлемдердің 

жасалу  жолдары  түрліше  болады.

а)  Қыстырма  сойлемдердің  қүрылысы  айту- 



ынша,  аныгын,  қысқасын  айтқанда,  айтайын 

сөздерімен  аяқталады  да,  айтушының  бір  нәрсе- 

ге  көзі  жетіңкіреп  түрғандығын,  өз  сенімін  бай- 

қатады .  Әдіс  т урасы ндагы   басқаларды ң  да 



пікірлерін  қорытып,  қысқасын  айтқанда,  әр  өдіс 

орнында  жақсы  деген  пікір  болып  шыгады  (Бай- 

түрсынүлы).

ә)  Қыстырма  қүрамындағы  негізгі  тірек  сөз 

байқауынша  сөзі  бөлады  да,  субъектінің  өз  өйы- 

ның жорамалы  білініп  түрады.  Шоқанның  да  бала 



жастан  байқауыніиа,  Бутковский  -  орыс  армия- 

сының  мундиріне  жан  журегімен  берілген  кісі 

(М үқанов).

Қ ы сты рм а  сойлем ді  ай тп асақ  та,  негізгі 

сөйлем  өз  мазмүн  желісін  үзе  алмайды.  Алайда 

өнда баяндалған өй жалаң да жадағайланып,  әзіне 

катысты  кейбір  қөсалқы  мәліметтерден  өйсырап 

қалады .  М үны ң  өзі  қы сты рм а  сөйлем дердің 

тілімізде  қолданылуы  кездейсоқ  қүбылыс  емес, 

к,айта  ’*.ерісінш е,  заңды   әрі  табиғи  процесс 

екендігін  айқындай  түседі.  Қыстырма  сойлемдер 

негізгі  сөйлемде  баяндалған  өқиға  желісіне  бай- 

ланысты  айтушы  адамның  мәндегі  көзқарасын 

білдіріп  түрады.

Қыстырма қүрылымдар модалъдық қатынасқа 

байланысты  жеке  оз  алдына  синтаксистік  қүры- 

лым  қүргандықтан да,  айтылу барысында  арнайы 

интонацияға  ие  болады.  Жалпы  сөйлемнің  айты- 

лу барысынан алшақтап,  бөлектеңіп кетпейді, тек 

аз  ғана  тыныспен  бөлектеніп  түрады  да,  келесі 

негізгі  сөйлемнің  айтылу  сазымен  үласып  жата- 

ды.

Сөнымен,  қорыта  келгенде,  қыстырма  қүра- 



лымдар негізгі сөйлеммен мағыналық бірлікте ай- 

тылып,  кейінгінің  мазмүн  желісін  әр  түрлі  мо- 

дальдық  реңкте  толықтырып  отырады.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1178   1179   1180   1181   1182   1183   1184   1185   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет