Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1181/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1177   1178   1179   1180   1181   1182   1183   1184   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.7.5.2.  Қыстырма  сөйлемдер

Қ ы с ты р м а   қ ү р ы л ы м д а р ғ а   бір  қ а л ы п қ а  

түскен  фразеологиялық  сипаты,  шектеулі  мағы- 

насы  бар,  жеке  қолданылмайтын  қүрылымдар 

жатады.

Қыстырмалар арқылы сөйлемде берілген ойға 

сөйлеушінің қатынасы беріледі,  олар  модальдық- 

тың  лексика-грамматикалық  тәсілі  болып  табы- 

лады.  Ол  қатынас  әр  қилы  болады:  сөйлеуші  өз 

а й т қ а н ы н а  

к ү м ә н д а н а т ы н д ы ғ ы н  

н е м е с е  

сенетіндігін  білдіре  алады  немесе  айтқан  ойына 

байланысты  окінішін,  ренішін,  қуанышын,  қуат- 

тайтындығын  қоса  айтуы  мүмкін,  сондай-ақ  ол 

ойды  қорыта  айтатындығын  немесе  оның  кімнің 

тарапынан  екендігін  де  білдіре  кете  алады.

Қыстырма қүрылымдар сөйлем мүшелерімен 

синтаксистік  байланысқа  түспейді,  сондықтан 

сөйлем  мүшесі  бола  алмайды.  Қыстырма  сөздер 

мен  сөз  тіркестерін  мағыналарына  қарай  мына- 

дай  негізгі  топтарға  бөлуге  болады.

1) 

Кісінің  көңіл  күйін,  сезімін  білдіретін 



қыстырмалар:  бақытымызга  қарай,  біздің  багы- 

мызга,  өкінішке  қарай,  обалы  не  керек,  бір  гажабы 

т.б.  Бір  гажабы,  екі  қабат  үйлер  бір-біріне  үқса-



майды,  обалы не керек,  бүл арада архитектор қиялы 

жақсы  істеген  (Ахтанов).  Егіс  биыл,  біздің  бақы- 

т ы м ы зга, 

т ам аш а 

ж еңіспен 

аяқт алды  

(Мүсірепов).

2)  А йтылған  ойға  нануды,  жорамалдауды 

білдіретін  қыстырмалар:  әрине,  шыньінда,  шынын 



айту  керек,  рас,  сөз  жоқ,  сірә,  мүмкін,  кім  біледі 

т.б.  Мысалы:  Әрине,  әркімнің  өзі  туган  жері  өзіне 



ыстық  (Исабеков).  Кім  білсін,  бү  да  бір  табигат- 

тың  өлшеп  берген  мінезі  шыгар  (Ахтанов).

3)  Ойдың  айтылу  амалын,  тәсілін  білдіретін 

қыстырмалар:  қысқасы,  демек,  дегенмен,  айтпақ- 

шы,  қорыта  келгенде  т.б.  Қысқасын  айтқанда, 

Ақбаянды  есімнен  шыгаруга  тырыстым  (Есенбер- 

лин).


4)  Айтылған  ойға  басқаның  не  айтушының 

иікірі  түрғысынан  қарағандықты  білдіретін  қыс- 

ты рмалар:  сіздіңіие,  біздіңше,  біреудің  сөзіне 

(пікіріне,  ойына,  айтуына)  қарағанда  т.б.  Қарт- 



тардың  айтуына  қараганда,  Арал  осы  жарқабақ- 

тан  желініп,  батыс  жагынан  ілгері  қарай  қусыры- 

лып,  жыл  сайын  тарылып  келе  жатыр  (М үқа- 

нов).  Біздің  ойымызша,  Асқар  -  заман  тақырыбы- 



нан гөрі күнделікті өмір тақырыбымен аралас-қүра- 

лас  қонып  жүрген  ақын  (Мүсірепов).

5)  А йты лған  ойларды ң  өзара  қаты н асы н  

білдіретін  қыстырмалар:  сөйтіп,  не  дегенмен,  со- 

нымен,  біріншіден,  екіншіден,  бір  жагынан  т.б. 

Екіншіден,  Жәңгір  сүлтан  қалмақтың  елу  мың 

қолын  небәрі  алты-ақ  жүз  адаммен  жеңді  деген 

түсінік  -  баланың мақтаны,  қисынсыз  ертегі  (Ма- 

ғауин).  Қыздың  бүл  өрі  биязы,  өрі  паң  мінезі 



мүгалімді,  бір  жагынан,  сүйсіндірді,  екіншіден,  на- 

мысын  қоздырды  (Иманжанов).

Қ ы с т ы р м а л а р   қ ы с т ы р м а   сөз  ж ә н е   сөз 

тіркестері түрінде де, сонымен қатар сөйлем түлға- 

лас  та  болып  келеді.

1)  Айтылған  пікірге  тірек,  дәлел,  әсерлілік 

өң беретін,  қыстырма  сөйлемдер  негізгі  сөйлемге 



дегендей  сөзі  арқылы  телінеді.  Мүндай  қыстыр- 

ма ретінде көбінесе мақал-мәтелдер, елеулі кісінің 

созі  енгізіледі.  Бүл  ретпен  қыстырылған  сойлем 

негізгі  пікірді  дәлелді,  салмақты  етіп  корсетуге 

сеп болады: Қүдайга шүкір,  біреуден ілгері,  біреуден 

кейін  дегендей,  ішіп-жемім  жетеді  (Ж үнісов). 

Сулы  жер  -  нулы  жер  дегендей,  бүрқырай  агып, 

етегін  кең жайып  кететін бүлақтың қайнар түсы- 

на  қалың  жыныс  өскен  (Мүқанов).

2)  Қыстырма  сөйлемдердің  енді  бір  тобы  ба- 

яндалған  оқиға  барысындағы  қимылдың  қалай- 

ша  болудағы  себебінің  жорамалын  білдіріп  түра- 

ды.  Осындай  мәндегі  қыстырма  сойлемдердің  де 

қүрылысы  түрліше  болып  келеді:

а)  ма//ме,  ба//бе,  па//пе  демеуліктері  етістік 

не  есім  создермен  тіркесе  қолданылып,  қыстыр-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1177   1178   1179   1180   1181   1182   1183   1184   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет