Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1179/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1175   1176   1177   1178   1179   1180   1181   1182   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЖАЙ  СӨЙЛЕМ

681


Бірінші күрделенген сөйлемнің қүрылысында 

әрі қыстырма,  әрі  қыстырынды  сөйлемдер  қатыс- 

тырьшған.  Ал  екіншісі  және  үшінші  сөйлемдер 

қүрылысынан  көсемше,  есімше  оралымдар  орын 

алған.  Міне,  күрделенген  жай  сөйлемдер  өзара 

осындай  ішкі  қүрылыстарының  эр  алуан  болып 

келуімен  сараланып  отырады.

3.7.5Л.  Айқындауышты  сөйлемдер

Тіліміздегі  кейбір  сәздер  бірін-бірі  айқы н- 

дап,  анықтап  отыратыны  сияқты,  кей  уақыттар- 

да бүтіндей сөйлем қүрылыстары да мазмүны жа- 

ғынан  өзін  дәлелдей,  нақтылай  түсуді  қажет  етіп 

отырады.  Сөйлем  дегеніміздің  өзі  айтушының 

түрлі  көзқарасын  білдірсе,  мүндай  қасиет  кәп 

ж а ғ д а й л а р д а   бас  м ү ш ел е р   м ен  т ү р л а у с ы з 

мүшелердің  өз  бөйына  сыя  бермейді.  Осындай 

жағдайда  сол  сөйлемде  оңаш аланған  мүш елі 

сөздер  немесе  сәйлемдер  қабаттастырыла  айты- 

лып,  негізгі хабарланған ойдың мазмүнын әр түрлі 

жақтардан  толықтырып  отырады.  Осыдан  барып 

сөйлемнің  қүрылысы  да  күрделенеді,  өй  білдіру 

мазмүны  да  күрделене  түседі.

чАйқындауыш - қазіргі қазақтың әдеби тілінде 

жиі  қолданылатын,  анықтауыштың  ерекше  бір 

түрі.  Айқындауыш,  өзінің  анықтайтын  сөзімен 

те ң   г р а м м а т и к а л ы қ   б а й л а н ы с т а   т ү р а т ы н  

сөйлемнің  шартты  мүшесі.  Айқындауыш  анық- 

талатын сөздің жетегінде кейде қосарланып,  кейде 

оңашаланып  айтылып  -  өзінің  алдындағы  сөздің 

мазмүнын  ашып,  дэлдеп,  анықтап  түрады.  Сөз 

табы  жағынан  өзін  айқындайтын  сөзге  орайлас 

жасалып,  түлға жағынан  әзінің  алдындағы  анық- 

талатын  сөзбен  түрлес  бөлады  да,  мазмүн  жағы- 

нан  алдындағы  жалпы  үғымның  біреуін  дәлел- 

деп  көрсетіп  түрады.

Айқындауыш  деп  аталып  жүрген  синтаксис- 

тік  бірлікЛр  қазақ  тілінің  өзінде  де  өзара  бірдей 

емес.  Ол  анықтайтын  сөзінің  заттық  не  пысық- 

тауыш тық  сапасы н  қосымш а,  ж анама  қасиет 

ретінде  айқындайды.  Айқындауыштар  қүрылы- 

сына  қарай  үшке  бөлінеді:  1)  Қөсалқы  айқында- 

уыш;  2)  Қосарлы  айқындауыш;  3)  Оңашаланған 

айқындауыш.

Қосалқы  айқындауыш зат есімдердің қосым- 

ша сыны ретінде жүмсалатын сөздер болады.  Олар 

анықталатын  сөздердің  қөсыміпа  заттық  сапасы 

бөлатындықтан,  анықтауыштардай  өлармен  ты- 

ғыз  байланыста  болмайды.  Мысалы:  Алпамыс  ба- 



тыр,  Жамбыл  ақын,  Асқар  агай  т.б.  Қосалқы  ай- 

қындауыш  дегеніміз  -  атрибутивтік  реңктегі  зат 

есімдердің  конкретті  зат  атауларына  (ж алқы  

есімдерге)  тіркесіп,  оның  мағынасын  заттың  зат- 

тық  сапасы  ретінде  айқындап  түратын  сөз.

Айқындауыш  мүшелерді  мағына  жағынан 

былай  саралауға  болады:

1.  Кісіні  жас,  мамандық,  қызмет,  әлеуметтік 

тіршілігі,  орны  түрғысынан  айқындау.  Төле  би, 

Майқы  би.  Діни  аңыздарда,  фольклорлық  шы- 

ғармаларда  үшырайтын  Арыстан  бап,  Шопан  ата 

деген  атаулар  қүрамында  да  айқындауыш  бар.

2. 


З атты  

сан ы  


ж а ғ ы н а н  

а й қ ы н д а у , 

сөйлеушінің  эмоциялық  қатынасын  білдіру.  Ос- 

пан  қу,  Сәлім  жетпегір.  Қосалқы  айқындауыш 

мүше негізінен сойлеу тіліне тэн.  Ол эсіресе  эмо- 

цияны  білдіру  тэсілі  ретінде  коп  жүмсалады.

I.  Қосалқы  айқындауыш  сөйлемде  айқын- 

дайты н  сөзім ен  үласы п,  ол  екеуі  сөйлем нің 

біртүтас  күрделі  мүшесі бөлып жүмсалады. Тиісті 

грамматикалық қосымшалар айқындауыш сөздер- 

ге  ғана жалғанады.  Баян бәйбіше аң-таң (Әбішев). 



Сейдахан  болыс  Қурбан  устаны  әулетімен  осы 

шеңгелдіге  асырып  көшірген  (Тоқмағанбетов).

II.  Қосарлы  айқындауыштар да,  қосалқы  ай- 

қындауыштар  сияқты ,  кез  келген  зат  есімдер 

тіркесінен  жасала  алмайды.  Бүлар  -  екі  жалпы 

есімнің тіркесі.  Олар семантикалық  бірлестіктегі, 

мағыналас,  мэндес-синоним сөздер бөлып келеді. 



Батыр-ушқыш,  муше-корреспондент,  би-концерт.

Екі  жалпы  есім нің  бірі  -  заттың  атының 

үғымы  ретіндегі,  екіншісі  -  соның  қасиеті,  сапа- 

сы,  үғымы  ретіндегі  атрибутивтік  реңкте  қаты- 

насқа  түседі.  Бүл  қатынас  -  айқындалушы  ай- 

қындауыштық  негізге  қүрылған  күрделі сөз-син- 

тагмалық  топ  жасау  арқылы,  сол  затты  жалпы 

тобы н ан   боліп  алы п,  ер екш ел еп ,  ай қы н д ап  

көрсетеді.

Қосарлы  айқындауыш  дегеніміз  -  өзара  ма- 

ғыналас жалпы есімдердің бірі зат атауы,  екіншісі 

өның  сапасы  ретінде  тіркесіп,  күрделі  бір  атау 

жасайтын  сөздер.

Т ір к естің   эр б ір   сы ң ар ы   өзара  тең д ігін , 

дербестігін сақтай отырып,  мағыналық және грам- 

матикалық  тығыз  байланысқа  түскен  сөздер.

Қөсарланған  айқындауыштар  қазақ  тілінде 

көп  кездеспейді.  Олар  орыс  тілінен  терминдер 

алу жэне орысшадан қазақшаға аудару процесінде 

тілімізге  соңғы  кездерде  ғана  еніп,  қазақ  әдебиет 

тілінің  де  нормасына  айналып  келедьі,

Бір  зат  есімді  айқындауыштар  тобы  заттың 

аты  мен  сапасы н ы ң  қаты н асы н ан   шығатын, 

күрделі  атау  мағынасында  қолданылатын  сөздер 

болатын  болса,  оңашаланған  айқындауыштар  - 

белгілі  бір  үғымды  күшейту,  ерекшелеу;  соған 

коңіл  бөлдіру  мақсатына  сай  қайталанып  айтылу 

негізінде  мэнерленіп,  бейнеленіп  қолданылатын 

айқындауыштық  қатынастағы  сөздер  тіркесі.

Оңашаланған  айқындауыш  әз  атына  сай  ай- 

қындалатын  созбен  тығыз  байланысты  келеді.  ,




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1175   1176   1177   1178   1179   1180   1181   1182   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет