Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Жанама  жақты  (“жақсыз”)  сөйлемдер*



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1176/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1172   1173   1174   1175   1176   1177   1178   1179   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.7.4.3.  Жанама  жақты  (“жақсыз”)  сөйлемдер*

Бір негізді сойлемдердің басқа түрлеріне қара- 

ғанда,  жанама  жақты  сөйлем  зерттеуге  ертерек 

алынды.  Бүл сөйлемнің мынадай басты белгілерін 

атауға  болады:  1)  тек  бір  ғана  бас  мүшесі  -  баян- 

дауышы болады;  2) баяндауыштың арнаулы түлға- 

дағы  өзгеше  қүрылымы  грамматикалық  баста- 

уыштың болуына мүмкіндік бермейді;  3) субъекті- 

жақтық  мән  арнаулы  септік жалғаулы  создерден, 

баяндауы ш   қүрам ы н д ағы   тәуелдік  жалғаулы 

сәздерден  немесе  контекстен логикалық ыңғайда 

аңғарылып түрады.  Кейде  баяндауыштағы ырық- 

сы з  етіс  тү л ғ а с ы   а р қ ы л ы   іс - ә р е к е т   еш бір 

субъектіге қатыссыз модальдық мағынада беріледі. 



Маган  үйге  сога  кету  керек  (Исабеков).  Осы  си- 

яқты  бір  ауруы  бар  патшаның  жайын  бүрын  да 

естігенім  бар  еді  (М үсірепов).  - ...М үндай  екі 

нәрсені  бірдей  болады  деп  айтуга  мүмкін  емес 

(Абай)  т.б.



<•  Ж анама  ж ақты   сөйлем нің  бас  мүш есінің 

түрлі-түрлі  модальдық  түлғаларда  келуі  оның 

қолданылуында  мол  мүмкіндіктер  ашады.  Соны- 

мен,  грамматикалық  бастауыіпы  жоқ,  субъект 

мәні  арнаулы  септік  не  тәуелдік жалғаулы  создер 

ар-қылы  логикалық  ыңғайда  байқалатын  немесе 

мүлде  корінбейтін  бір  негізді  сөйлем  түрін  жа- 

нама  жақты  сөйлем  дейміз. •

Ж а н а м а   ж а қ т ы  

с ә й л е м   б ас 

м ү ш есі 

төмендегідей  жолдармен  жасалады:

1. 

Жанама жақты сөйлемдердің бас мүшелері 



негізгі  сөзі    түлғалы  қимыл  есімдері  (түйық 

етістік)  арқылы  жасалады:

а) 

ан али ти калы қ  ф орм анттар  ыңғайы нда 



қүрылған  түйық  етістіктер  керек  модаль  сөзімен 

тіркесіп келеді:  ...Маган үйге сога кету керек (Иса- 

беков).

ә)  түйық  етістіктердің  күрделі түрлерімен ма 

сүраулық  шылауы  тіркесіп  келеді:  ...  Оның  айт- 

канын  ооындамай  калу  ма?  (Исабеков).




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1172   1173   1174   1175   1176   1177   1178   1179   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет