Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1171/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1167   1168   1169   1170   1171   1172   1173   1174   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.7.3.  Бір  негізді  жай  сөйлемдер

Сөйлемдердің  грамматикалық  жағынан  екі 

негізді  (екі  бас  мүшелі)  және  бір  негізді  (бір  бас 

мүшелі)  болып  қүры латы ны ,  тіпті,  мүш елен- 

бейтін  де  сойлемдердің  болатыны  -  тіл  ғылы- 

мында  дәлелденген  қүбылыс.

С о й л е м н ің   б асты   б е л г іл е р ін ің   б ір і  - 

предикативтік қатынас сәйлемдегі бас мүшелердің 

(бастауыш  пен  баяндауыш)  әзара  қатынасына 

негізделетіні  белгілі.  Алайда,  сәйлемнің  мағына- 

лы қ-м азм үнды қ  қүрылымындағы  бас  мүшелер 

болып  табылатын  субъект  пен  предикат  арасын- 

дағы  ж ақты қ  мағына  грамматикалық  ыңғайда 

басқаша жолдармен де  берілуі  мүмкін.  Нақтырақ 

айтқанда,  сөйлем  үнемі  екі  бас  мүшенің  грамма- 

т и к а л ы қ  

қ а т ы н а с ы н а н  

қ ү р а л а  

б е р м е й , 

предикативтік  м ағы наны   логикалы қ  ыңғайда 

түтастай  білдіретін  бір  ғана  бас  мүшелік  қүры- 

лым  арқылы  да  беріле  алады.  Мына  мысалдар 

соның  айғағы:  -  Атпа!  Тарт  былай!  Аруақ  бары 

рас  болса,  бүдан  келген  керді  көремін!  (Әуезов). 

...Тәжім  еттік  бізді  тәрбиелеген  аналарга!  (Ай- 

мауытов).  -  Қайтеміз,  жыртық  көңілді кейде  осы- 



лайша  жүбатуга  тура  келеді  (Исабеков).  Жерді 

қазақтың  қара  тоқпагымен  өлшейді  (Мүқанов). 

Осы  сөйлемдердің  барлығына  ортақ  белгі  -  атау 

септігіндегі  грамматикалық  бастауыштың  (неме- 

се грамматикалық жақ) болмауы, яғни субъектінің 

атау түлғалы  жеке  сөзбен  сәйкес  келмеуі.  Нақты- 

рақ айтқанда,  сөйлемдер бір ғана бас  мүше-баян- 

дауышпен  қүрылып,  субъекті-жақтық  мән  басқа 

бір  түрлаусыз  мүше  арқылы  немесе  бас  мүше 

бойындағы  түлғалар  арқылы  аңғарылады,  тіпті 

жақтық  мән  анық  байқалмауы  да  мүмкін.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1167   1168   1169   1170   1171   1172   1173   1174   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет