Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1167/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1163   1164   1165   1166   1167   1168   1169   1170   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЖАИ СӨИЛЕМ

675

-тын,  -тін формалары), түйық рай түлғалы етістік 

жүмсалады.  Сөйлем қүрамына осы негізгі мүшеге 

бағыныңқылық  қатынаста  түратын  басқа  мүше- 

лер  де  кіреді:  Жаздың  ыстыгы-ай! Күтпеген  жер- 



ден  жолыгуы-ай!

Атаулы  сөйлемнің негізгі мүшесі ретінде  сын 

есім,  есімше  жүмсалғанда,  олар  субстантивтеніп 

түрады.  Осылай болғандықтан олар септік түлғаға 

ие  бола  алады.  Негізгі  мүше  көбіне  атау  түлғада 

түрады,  бірақ  сын  есім,  түйы қ  етістік  негізгі 

мүше  қызметін  табыс  септік  формасында  түрып 

та  атқара  алады.  Жаздың  ыстыгын! Кутпеген  жер- 



ден  келуін!

Атаулы  сөйлемдерде  бастауыш-баяндауыш 

болып  қүралатын  предикативтік  қатынас  болма- 

ғанмен,  предикативтіктің  өзі  бар.  Бүл  сөйлем  де 

тиянақты  пікірді білдіреді,  ол ойды,  оқығаны  бол- 

мысқа щақ, жақ түрғысынан қатыстырып білдіреді. 

Атаулы  сөйлемдерге  тиянақты  синтаксистік  фор- 

ма  беретін  -  интонация,  контекст.  Сөйлемге  тән 

интонация  алып,  атаулы  сөйлем  дара  тиянақты 

форма  аладьг.  Ш ақтық  мағынасы  мағына  жағы- 

нан  жуық  көрші  сөйлемдер  арқылы  компонент- 

тер арқылы білдіріледі.  Тәңертең келе жатыр едім, 



алдымнан  шыга  келген!

М ү н ы м е н   қ а та р   атаулы   сө й л ем   н е гізгі 

мүшесіне  еді  көмекші  етістігін  үстеп,  ш ақты қ 

мағынаға  өз  алдына  ие  болатыны  да  бар:  Жаз  еді.

Атаулы  сөйлемдер  арнаулы  коммуникативтік 

мақсаттың  қажетімен  қалыптасқан.  Бүл  сөйлем- 

дер  төңіректі,  жагдайды  үнемді  жолмен  суреттеу 

үшін  және  пікірді  эмоциялы  етіп  білдірудің  ама- 

лы  ретінде  жүмсалады.  Жүмсалуына  қарай  атау- 

лы  сөйлемдерді  үш  топқа  бөлуге  болады:  1)  бей- 

нелеу  мағыналы  атаулы  сөйлемдер.  Тун.  Шалқы- 

ган-ай;  2)  эмоциялы  атаулы  сөйлемдер.  Кулуіні

3)  сәгіс,  тілек  м ағы налы   атаулы  сойлем дер. 



Қаңгыган  неме!  Өркенің  өскір!

*  Атаулы сөйлемдер мен екі бас мүшелі сойлем- 

дер  функция  жағынан  да,  структура  жағынан  да 

тығыз  байланысты.  Функция  жағынан  байланыс- 

ты  дейтініміз  -  атаулы  сөйлемдер  мен  екі  бас 

мүшелі  сойлемдер  мағына  жағынан  бірдей  бо- 

лып  келе  береді,  бірақ олардың арасында  ілгеріде 

аталғандай  қызмет ерекшелігі  болады:  Мезгіл жаз 



еді.  Ай  жарқырап  турган  -  Жаз.  Жарқыраган  ай. 

Структура  жағынан  да  байланысты  дейтініміз  - 

коп  ж ағдайда  бүл  екі  структуралы қ  түрдегі 

сойлемдерді  бір  түрден  екінші  түрге  ауыстырып, 

қүрылысын  өзгертуте  келеді:  Жаз  ыстық  -  Жаз- 

дың  ыстыгы-ай/

Атаулы  сөйлемдердің  грамматикалық  сипа- 

ты  -  жайылуы,  кеңеюі,  морфологиялық  түрпаты

-  негізгі  мүшенің  қай  сөз  табынан  болуына,  қай 

формадағы  сөз  болуына  байланысты.  Тасадан 

шыга  келгенім! Шыжыган  ыстық! Сондықтан  атау- 

лы  сөйлемдерді  біз  негізгі  мүшенің  грамматика- 

лы қ  түр-түрпатына  қарай  төптаймыз.  Ол  топтар 

мыналар:  негізгі  мүшесі  атау түлғалы  зат  есімнен 

болған атаулы сөйлем,  негізгі мүшесі сын есімнен 

болган  атаулы  сөйлем,  негізгі  мүшесі  -ган,  -ген, 



-тын,  -тін  түлғалы  есімш еден  болған  атаулы 

сөйлем,  негізгі  мүшесі  түйы қ  етістіктен  бөлған 

атаулы  сөйлем,  негізгі  мүшесі  табыс  септіктегі 

сөзден  (зат,  сын есім,  есімше,  түйық етістік)  бол- 

ған  атаулы  сойлем.

Негізгі  мүшесі  атау  түлғалы  зат  есімнен  бөл- 

ған  атаулы  сөйлемдер  өқиғаны,  бейнені  қы сқа 

панөрамды  етіп  хабарлау  үш ін  жүмсалатыны 

ілгеріде  айтылды.  Согыс  басталар  жыл,  нагыз 

қызыл  балақ  бозбаламыз  (Мүратбеков).  Жауыннан 

жауын,  жолга  шыга  алмай  отырмыз.

Сонымен  бірге  бүл\атаулы  сөйлемдер  қүбы- 

льтсты.  затты  ам ш н уу щ -яіду  үшін  де  жүмсала- 


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1163   1164   1165   1166   1167   1168   1169   1170   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет