Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1165/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1161   1162   1163   1164   1165   1166   1167   1168   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
674

СИНТАКСИС

РЕПЛИКА  РЕТІН ДЕГІ  Л ЕПТІ 

С Ө Й Л Е М Д Е Р

Тілімізде  қүрылысы  жағынан  оқшау  келетін, 

қүрамындағы  сөздерді  мүшелік  қатынасқа  анық 

даралауға келмейтін сөйлемдер бар.  Мысалы: Кел- 



генде  қандай,  Ол  ол  ма! Бүл  сөйлемдер  лексика- 

лы қ  қүрамы  жағынан  мүлде  еркін  бола  алмай- 

ды,  олардың  бір  тобы  ылғи  түрақты  бір  сөздерді 

ғана  қатыстырып  қүралады:  Ол  ол ма! 0  несі екен! 

Енді  бір  тобы  бір  сөздің  түрақты  компонент  бо- 

лып  қатысуы  негізінде  қүралады:  Алганда  қан- 



дай! Айтқанда  қандай! Осы  ретпен  қүралуы  бүл 

сөйлемдердің қүрылысына фразеологизмдерге тән 

сипат  береді.  Ойткені  сойлемнің  қүрамындағы 

создер  еркін  тіркеспейді,  орнықты  болған  үлгі 

б о й ы н ш а   б ір ік т ір іл е д і.  О сы   қ ү р ы л ы м д ы қ  

ерекшелігін  ескеріп,  біз  бүл  типті  сойлемдерді 

реплика  ретіндегі  лепті  сойлемдер  деп  атаймыз. 

Осылай  аталуына  тағы  бір  себеп  -  бүл  тәрізді 

сөйлемдер көбіне диалогта жауап реплика ретінде 

жүмсалады.  Реплика  ретіндегі  сойлемдер  мазмү- 

ны жағынан да басқа сойлемдерден ерекшеленеді. 

Бүларда  эмоциялы қты   білдіру  қы зметі  басым, 

логикалық  мағына  күңгірттеніп  осы  змоцияның 

колеңкесінен корінеді.  Реплика сойлемдер бір ғана 

созден  қүралатыны  да  болады:  Осыган  жалгыз 

барсын  ба?  -  Бармай!

Реплика  сойлемдер  кісінің  екінш і  ж ақтың 

сөзіне  байланысты  түрлі  реакциясын:  қуптауын, 

ризалыгын,  жақтырмауын  білдіреді.  Реплика 

сойлемдер  диалогта  жүмсалып,  алғашқы  репли- 

каға  б а й л а н ы ст ы   с о й л е у ш ін ің   р е а к ц и я с ы н  

білдіретін  болғанды қтан,  лексикалы қ  қүрамы 

жағынан  соны  қайталап  қүралады.

-  Тагы  көреміз  бе?



-  Көрмей!

Р еплика  сәй лем дер д ің   қүры лы сы н   ан ы қ 

байқау  үшін,  оларды  былай  топтаймыз.

1.  Алдыңғы  реаликаның  бір  сөзін  қайталау 

негізінде  қүралған  сөйлемдер.  С әз  болымсыз 

кәсемше  немесе  -ганда  түлғалы  есімше  түрінде 

келеді.

-  Осыны  айтасың  ба?



-  Айтпаганда!  (Жүмаділов).

2.  Аддыңғы  репликадан  қайталанған  сөз  бен 

түрақты  компонент  ретіндегі  сөзден  қүралатын 

сөйлемдер.

а) 

Қайдагы  -  қайталанған  сөз  (есім,  есімше) 

болып  қүралады.

-  Ал  журейік,  шеіией.

-  Қайдагы  шешей!  Әзің  орта  жасқа  келген 

жігітсің  (Мүхамеджанов).

ә)  Не  қылган  -  қайталанған  сөз  (зат  есім, 

сын  есім)  болып  қүралады.

-  Әлі  жас  қой,  буган  әлі  келеді  дейсің  бе!



-  Не  қылган  жас!  Биыл  он  төртке  келді.

б)  Қайталанған  сәз  (есім,  етістік)  -  (не)  несі 

болып  қүралады.

-  Саган  ертең  жолыгудың  реті  болмайды.



-  Болады,  болмайдыларың  не!  Ертең  қалай  да 

келіңдер  (Ш амкенов).

Қайталанып сөйлемге енген сөз ылғи тәуелдік 

формада  түрады.

в)  Қайталанған  сәз  (есім,  етістік)  -  қалай бо- 

лып  қүралады.  Муны  сонша  шимайладың.

-  Шимайладың  қалай!  Бул  әдейі  салынган  су-

рет.

г)  Қайдан  -  бүйрық  рай  түлғалы  қайталан- 

ған  етістік  болып  қүралады.

-  Бурынгы  есепші  өзі  босады  ма?



-  Қайдан  өзі  босасын!  Талай  жыл  орын  теуіп 

әбден  жайгасып  алган  неме  еді  гой  (Шамкенов).

д)  Қайталанған етістік шартты рай түлғасында 

келіп  ша,  ше  демеулігін  үстеп  қүралады.

-  Сонда  бір  қалжыңдап  едім.



-  Қ алж ы ңдасаң  ше!  Қ урбы ң,  қалж ыңды 

тусінбейді  ме!

е)  Қайталанған етістік -гдядатүлғасыңда келіп 



ша,  ше  демеулігін  үстеп  қүралады.

-  Соны  да  әкетесің  бе?



-  Әкетпегенде  ше!

ж)  Қайталанған  етістік  -ганда  түлғасында 

келіп,  түрақты  компонент  ретінде  қандай  сөзі 

қатысып  қүралады.

-  Жетіскен  екенсің!

-  Жетіскенде  қандай!?  (Тарази).

Ілгеріде  аталған  реплика  сөйлемде  диалогтік 

ситуацияға  сай  қүбылтып  түратын  элементі  бар 

типтерге  жатады.  Бүлардан  бөлек  қүрамы  түрақ- 

ты, барлық жағдайда бір қүрамда жүмсала беретін 

реплика  сөйлемдер  бар.  Мысалы:  Ол  ол  ма,  Бул 



бул  ма,  О  несі  екен-ей  (маган),  О  не  дегенің,  Иә


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1161   1162   1163   1164   1165   1166   1167   1168   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет