Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1164/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1160   1161   1162   1163   1164   1165   1166   1167   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЖАИ  СӨЙЛЕМ

673

рай  етістік  -  шы  (ші)  түрінде  қүралған  баянда- 

уыштар  да  армандаулы  іс-әрекетті  білдіру  үшін 

қызмет  етеді.  Шіркін,  ол  осітіп  көз  айырмай  өмір 



бойы  қарап  турсашы  (Мүратбеков).  &>

Осы баяндауыштар қатысқан сөйлемдер кей- 

де  бүрын,  өткен  кезенде  болған  немесе  болмаған 

іс-әрекеттің  қарсы  реакциясы  (өкініш)  ретінде 

туған  армандауды  білдіретіні  бар:  алмадым  -  ал- 

самшы,  келмедің  -  келсеңші,  алдым  -  алмасамшы, 

келдің  -  келмесеңші.  Шартты  рай  етістік  -  шы 

(-ші)  формалы  баяндауыштарды  осы  ситуативтік 

байланысын  пайдаланып  сөйлеушілер  оны  бол- 

маған  іс-әрекетті  экспрессивті түрде  білдіру үшін 

жүмсайды.  Келін-ай,  шөп  те  сондай  ауыр  болады 



екен,  әлгі  қурыганды  машинадан  сырып  тусіре  ал- 

самшы  (Майлин).  Осы  сөйлемде  тусіре  алсамшы 

деғен  баяндауыш  реакция  тудыратын  іс-әрекетті 

(түсіре  алмадым)  атап,  біпдіріп  түр.

15.  Б о л ы м сы з  м ағы налы   б аян дау ы ш тар 

қатарында  экспрессивті  сыңар  ретінде  -ган,  -ген 

(-қан,  -кен)  - емес болып қүралатын форма жүмса- 

лады:  келген  емес,  көрген  емес.  Сейтен  бала  жа- 



сынан  жылан-шаяннан  қорқып  көрген  емес  (Есен- 

берлин).


Өткен  ш ақ  есімше  мен  емес  сө зін ің   бүл 

бірігуі  ерекше  синтаксистік  форма  тудыру  мақ- 

сатывда пайда болған.  Есімшенің болымсыз  фор- 

масы  морфология  аясында  -ма,  -ме  жүрнақтары 

арқылы  жасалады:  алмаган,  көрмегені  -ган,  емес 

экспрессивті  форма  ретінде  экспрессивтігі  жоқ 

болымсыз  мағыналы  өткен  шақтық  баяндауыш- 

тардың бәріне вариант болып жүмсалады:  келмеді, 



келген  жоқ  -  келген  емес.

16.  Экспрессивтігі  жоқ  болымсыз  мағыналы 

баявдауышқа стильдік вариант ретінде шартты рай 

етістіктің  болымды  түрі  -  ба  (бе)  болып  қүралған 

баяндауыш  жүмсалады:  айтсам  ба  (айтпаймын). 

“ Осының  жумысын  саган  реттесем  беГ  дегендей 



боп  Кулптй  ашулы  турде  қарады  (Майлин).

Шартты  рай  етістік  -  ба  (бе)  болып  қүралған 

баявдауыш,  сөз  жоқ,  мағынасы  жағынан  болым- 

сыз  мағыналы  баяндауышқа  түгелдей  тепе-тең 

келе  қоймайды.  Оның  өз  ерекшелігі  бар.  Ол  ба- 

явдауыш   аталған  іс-әрекетке  субъектінің  теріс 

қарайтынын,  ықылассыздығын  эмоциялы  түрде 

білдіреді.  Бүл  баяндауыштық  форма  да  ілгеріде 

аталған  алмасам  ба  тәрізді  қүрм алас  сөйлем 

компонентінің  даралануы  негізінде  қалыптасқан 

болуға  тиіс.

17.  Ауызекі  сөйлеу  тілінде  бір  сөздің  қайта- 

лануынан  қүралған  алмақ  тугіл  аламын  тәрізді 

баявдауыштар жүмсалады.  Бүл баяндауыштың жа- 

салу жолы былай.  Негізгі компонент ретінде ауыс- 

палы  осы  шақ,  нақты  осы  шақ,  өткен  шақ етістік 

сөз  келеді  де,  қайталанатын  сөз  -мақ,  -мек  (-пақ,

-пек) т.б.  формасывда келеді.  Екі компоненттугіл 

демеулігі  арқылы  қарсылықты  қатынасқа  түсіп 

байланысады.  Баявдауыш  диалогтың  жауап  реп- 

ликасывда  үшырасады.  Өйткені  ол  сөйлеушінің 

алдыңғы  айтылған  сөзіне  байланысты  түжырым- 

ды,  полемикалы  жауап  білдіргенде  жүмсалады. 

Осы ерекшелігімен бүл баявдауыш экспрессивтігі 

жоқ келер шақ, осы шақ, өткен шақ істі біддіретін 

баявдауыштарға  стильдік  сыңар  болып  келеді: 

алады  -  алмақ  тугіл  алады,  жазып  жатыр  -  жаз- 

бақ  тугіл  жазып  жатыр,  көрді  -  көрмек  тугіл 

көрді.  -  Т усіндірерсің!  -  Тусіндірм ек  т угіл 

тусіндіремін  (Майлин).

18.  Кезінде  істелген  істі  өкінішпен  білдіру 

үшін көсемшенің болымсыз түрінен жасалған ба- 

явдауыш  жүмсалады:  алмай,  көрмей.  Бүл  форма- 

дағы  етістіктің  жеке  жүмсалатын  сөйлем  қүрауы

-  ерекше  жай,  жалпы  тілдік  зандылықтан  оқшау 

болып  көрінеді.  Өйткені  тіл  ғылымы  талдауға 

қатыстырып  жүрген  мысалдарда  кесемше  етістік 

бағыныңқы  позицияда  ғана  үшырайтын  (бағы- 

ныңқы  сөйлемнің  баявдауышы  немесе  пысықта- 

уыш мүше ретівде) форма болып көрінеді.  Көсем- 

ше фөрмалы баявдауыштың дербес сөйлем қүрауы 

ауызекі сөйлеу тіліне тән.  Бүл жай ауызекі сөйлеу 

тілінің  эллипсиске  (сөйлемді  қысқартып  айтуға) 

бейім ділігіне  б айланы сты   болуға  тиіс.  Мені 

есіркегенше  арбага  өзің  отырмай!  -  деп  Бибі  де 

кейіп  тур  (Мүратбеков).

19.  Көсемшенің  бөлымсыз  түрінен  жасалған 

баян дауы ш   (ал м ай )  к езін де  істелм еген   істі 

өкінішпен  атау  үшін  қызмет  етсе,  -ып,  -іп  фор- 

малы көсемше  сөз істеген істі,  әрекетті өкінішпен 

атау  үшін  қызмет  етеді:  Әрнәрсеге ренжіп!

20.  Ашық  рай  болымсыз  баяндауышқа  эмо- 

циялы сыңар ретівде жүмсалатын зат есім  - қурлы 



көрмейді,  су б стан ти втен ген   есім ш е  -  қурлы 

кормейді, зат есім  - қурлы болмады, есімше  - қурлы 

болмадым,  (Курке  қурлы  болмады,  алган  қурлы  бол- 

мады)  болып  қүралған  баявдауыштар  бар.  Куміс 

самаурының  шойын  қуманым  қурлы  болмады 

(Мүсірепов).  Аталған  баявдауыштың  эмоциялы 

болуы қүрамына ііикен қурлы, көлеңке қурлы торізді 

қүрылған синтаксистік формалардың кіруіне бай- 

ланысты.  Эмоциялы  баявдауыш  тек  болымсыз 

формада  жүмсалады.

Ауызекі  сөйлеу  тілінде  сөйлемге  эмоциялық 

түр беретін баявдауыштық формадан бөлек амал- 

дар  бар.  Олардың  бірі  -  одағай  создерді  сөйлемге 

енгізу.  Бүл  баявдауыштың  актуалдық  сапасына 

байланысты  болуға  тиіс.  Ей,  шеттерінен  куйіп 

пісті-ау  (Мүратбеков).

Баявдауыштар  қайталанып  айтылып  та  эмо- 

ц и ял ы қ  білдіріледі.  М үндайда  алдыңғысына 

демеулік  қосылады.  Кулімсіреген  сәті  Халимадан 



еш  аумайды-ау,  аумайды  (Мүратбеков).

43-1078




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1160   1161   1162   1163   1164   1165   1166   1167   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет