Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1163/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1159   1160   1161   1162   1163   1164   1165   1166   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
672

СИНТАКСИС

есім  сөз  және  өз  есімдігі  матасып  байланысады: 



сөйлейтіннің  әзі,  кулегеіитің  өзі.

8.  Эмоциялы  баяндауыштың  тағы  бір  түрі 



алганды,  шыгарды  торізді  болып  қүралады:  -ган, 

- ген,  -тын,  -т ін  ф орм алы   есім ш е  шыгарды 

етістігімен  тіркесіп,  бір  баяндауыш тық  форма 

қүрап  түр.  Екі  ком понент  объектілік  қатынас 

арқы лы   б ір іккен м ен ,  об ъектілік  м ағы на  бүл 

тіркесте  көрінбейді.  Объектілік  қатынастың  жо- 

ғалуына  екі  компоненттің  лексикалық  мағына- 

лары ны ң  бүл  қаты нас  ш еңберінде  сыйыспауы 

себеп.  Үй-ішіне  ырза  болмай,  унемі  төмен  қарап 



отырганды  шыгарды  (Нүршайықов).

Отырганды  шыгарды  тәрізді  қүралған  баян- 

дауыш  субъектіге  тән  іс-әрекетті  ренішпен,  жақ- 

тырмай  атау  қажет  болғанда  жүмсалады.  Бүл  ба- 

яндауыш  жалпылай  емес,  тек  бір  стильдік  аяға  - 

ауызекі  сөйлеу  тіліне  тән.  Біздің  ойымызша,  та- 

быс  септіктегі  есімше  -  шыгарды  болып  қүралған 

баяндауышқа тікелей  сыңар болып  экспрессивтік 

қатыспаған  созде  келетін  кулетін  болды  сияқты 

баяндауыштар  жүмсалады.  Осы  типті  баянда- 

уыштарға  қарсы  қойып  салыстырғанда  алганды 



шыгарды  тәрізді  баяндауыш тар  өз  ерекшелігін 

айқын  көрсетеді.  Аталған  эмоциялы  баяндауыш 

келер  ш аққа  тән  форма  алып  та  жүмсалады.

9.  Бір  топ  баяндауыштар  тек  өткен  ш аққа 

қатысты  іс-әрекетті  эмоциямен  атау  үшін  қыз- 

мет  етеді.  Солардың  бірі  -ганым  түлғалы  есімше 

мен бар ма созінің тіркесуінен жасалады:  келгенім 

бар ма.  Олардың  турлері де көзіме  ыстық көрінгені 

бар  ма  (Момышүлы).

Баяндауы ш   қы зм етін д е  ж үм салаты н   бүл 

тір кестің   қ ү р ам ы н д ағы   негізгі  сөздер  өзара 

предикативтік  қаты н асқ а  түсіп  байланы сқан. 

Бірақ  экспрессивтік  мағына,  соған  байланысты 

интонациялық  қалып  компоненттердің  арасын- 

дағы   с и н т а к с и с т ік   қ а т ы н а с т ы ң   с о л ғы н д ап , 

көрінбей  кетуіне әкеледі.  Сондықтан да -ган фор- 

малы  есімше  бар  ма  қүрамы  бір  баяндауыштық 

түлға  болып  танылады.  Бүл  баяндауыштық  фор- 

ма  кобіне  ауызекі  сөйлеу  тілінде  үшырап,  жедел 

әткен  ш ак  етістіктен  ж асалған  баяндауы ш қа 

стильдік  сыңар  ретінде  жүмсалады:  сөйледім  - 

сөйлегенім  бар  ма.

10.  Эмоциялық  мағына  білдіретін  мына  ба- 

яндауыштық  форма  да  қүралуы  жағынан  ілгергі 

аталған  формаға  жақын:  алмасы  бар  ма.  Бүл  ба- 

я н д а у ы ш т ы ң  

қ ү р а м ы н д а ғ ы  

с о зд ер  

де 


предикативтік  қатынасқа  түсіп  байланысып  түр. 

Ерекшелігі  -  бірінші  компоненттің  етістікті  есім 

тудыратын  -ма,  -ме  жүрнағы  арқылы  жасалған 

сөз  ретінде  кірігуі.  Осынысының өзі  сөзді  өрнек- 

теуге жәрдемші ретінде пайдаланылады. Шөптібай 

жетіп  келмесі  бар  ма  (Нүрманов).

11.  Откен  шақ  етістіктен  болған  баяндауышқа 

эмоционалдық  сыңар  болып  келмесін  бе  тәрізді 

жасалған  баяндауыштар  жүмсалады.  Баяндауыш 

қүрамына  бүйрық  рай  түлғасындағы  болымсыз 

етістік  пен  сүраулы  шылау  кіріп  түр.  Бүл  эмо- 

циялы  баяндауыштың  ілгергі  аталған  алганы  бар 

ма,  алмасы  бар ма  тәрізді  формалардан  екі  айыр- 

м аш ы л ы ғы   бар.  Б ір ін ш ід е н , 



алм асы н  ба 

ілгергілерге  қарағанда жинақы,  қысқалау  форма. 

Сойлеу үстінде,  белгілі коммуникативтік жағдайға 

сай  бүның  талғанатын  реті  болады.  Екіншіден, 

бүл  форма  өткен  ш ақтық  істі  білдірумен  қатар, 

түрақты  бөлып  түратын  іс-әрекетті  де  білдіреді 

де,  мақал-мәтелдер қүрауда көп жүмсалады.  Қас- 

қырдан  бөлтірік  тумасын  ба  (Майлин).

12.  Откен  шақта  болған  іс-әрекетті  эмоция- 

мен,  әсерлі етіп айту үшін -ар,  -ер түлғалы есімше 

мен  шылау ма,  ме бірігіп  жасалған  баяндауыш  та 

қызмет  етеді:  жетіп  келермін  бе,  ала  қоярсың  ба, 

айта  қояр  ма.  Аңқау  басым,  әлгі  машынесінің  ар- 

тына  міне  қоярмын  ба!  (Майлин).

Келер  ш ақ  есімшенің  бүл  мағынада  жүмса- 

луы,  шылауды  қатыстыруы  ерекше  интонация- 

ның  қатысуы  арқылы  мүмкін  болып  отыр.  Осы 

қосымша  компонентгердің қосылуы  есімшені  бас- 

тапқы  (келер шақ) мағынасынан ажыратып, жаңа 

қызметке  бейімдеген.

13.  Эмоциялы  лепті  сөйлем  қүрайтын  баян- 

дауыштардың  бір  түрі  бөлымсыз  шартты  райлы 

етістік  -  ба  (бе)  бөлып  қүралады:  алмасам  ба! 

Бүл  баяндауыш  шартты  рай  бөлымды  етістіктен 

жасалып  тілекті,  арманды  білдіретін  баяндауыш- 

тарға  сыңар  ретінде  пайдаланылады:  алсам  ба- 

алмасам  ба.  Экспрессивті  баяндауыш  іс-әрекетті 

көксеу,  арман  етуді  эмоциямен  білдірумен  қатар 

белгілі  ситуацияда,  сөздің  лексикалық  мағына- 

сына қарай сес кәрсетуге ыңғайланып кетеді.  Сені 



бугін  жеткізіп  тастамасам  ба! Сенің  тубіңе  жет- 

песем  бе! (Майлин).

Келтірілген  мысалдарға  қарағанда,  баянда- 

уыштық  форманың  жақтық  өзгерісі  әлшеулі.  Ол 

тек  бірінші  жақ  түрінде  үшырасады.  Генезисіне 

үңілгенде,  баяндауыш  мына  қүрамдағы  қүріиа- 

лас  сойлемнің бағыныңқы  бөлшегінің дараланып 

шығуы  негізінде  пайда  болғаны  байқалады:  Соны 

сатып  алмасам  ба,  саган  жолықпай  ақ  қояйын. 

Баяндауыштың  морфологиялық  қүрамы  (шарт- 

ты  райлы  сөздің  бөлымсыз  формада  келуі)  осы 

генезиске  байланысты.  Шартты  рай  болымсыз 

етістік  -  ба  (бе)  формалы  баяндауыш  ауызекі 

сойлеу  тіліне  тән.

14.  Шартты  рай  түлғалы  етістіктен  жасалған 

баяндауыш  тілекті,  арманды  эмоциямен  білдіру 

үшін  жүмсалады:  Оқуды  бітірсек!  Ел-журтымызга 

қолымыздан  келген  пайдамызды  тигізсек!  Шартты




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1159   1160   1161   1162   1163   1164   1165   1166   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет