Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1162/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1158   1159   1160   1161   1162   1163   1164   1165   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
Ж АИ  СУИЛ& М

671


орай  лексикада,  грамматикада  қарапайым  сөз, 

формаларға  сыңар  болып  жүмсалатын  эмоция- 

лы қ  түлғалар  қатар  жүреді.  Бүл  түлғалар  затты, 

қүбылысты,  дүниедегі  қатынасты  ғана  білдіріп 

қоймайды,  оған  қоса  сойлеушінің  эмоциялы қ 

сезімін  білдіреді.  Эмоция-психикалык  күбылыс. 

Оның  тілде  көрінуіне  екі  коммуникативтік  се- 

беп  бар.  Бірі  -  болмыстан  алған  әсерді  білдіру, 

тыңдаушыға  жеткізу.  Екіншісі  -  тыңдаушыны 

(немесе  үшінші  бір  жақты)  бір  іске  жүмылдыру 

үшін  әсер  ету.  Тілдің  синтаксистік  жүйесінде 

эмоциялық  тудыратын  формалар  кобіне  баянда- 

уыш  мүше  қатарынан  корінеді.  Бүл  заңды  да. 

О йткені  баяндауыш   сөйлемді  үйымдастыруда 

негізгі  қызмет  атқарады.

Эмоциялықты  білдіруге  бейімделген  форма- 

лар,  амалдар  синтаксисте  әр  түрлі.  Бүл  интона- 

ц и яд ан ,  арнаулы   баяндауы ш   ф орм алары н ан  

корінеді,  мүнымен  бірге  түгел  қүрылысы  жағы- 

нан  осыған  қалыптасқан  сөйлемдер  де  бар.  Эмо- 

ция  кісінің  түрлі  сезіміне  -  қуанышына,  таңда- 

нуына,  жиренішіне  байланысты.  Бірақ  осы  алуан 

түрлі  эмоциялық  сезімдер  көбіне  синкретті  ор- 

тақ  формалар  арқылы  корінеді.

Көп жағдайда сөйлемнің лепті, лепсіз  көрінуі 

тек  интөнацияға  сүйенеді:  Қулайды! -  деп  айқай- 



лады.

Біз  ілгеріде  эмөция  бір  жағынан  зат,  қүбы- 

лыстың  өзіне,  сөның  әсеріне  байланысты  бөлады 

дедік.  Сөндықтан  да  істің  қарқынын  білдіретін 

баяндауыш тардың  көпшілігі  эмөциялы  болып 

келеді.  Интеллектілік  мағына  'мен  эм оциялы қ 

негізінен  қатар  жүретіндіктен  эмоциялық  фөрма 

жай  хабарлаушы  баяндауыштар  қатарынан  да, 

бүйрық  мағыналы  баяндауыштар  қатарынан  да 

табылады.  Осынысына  қарамай  біз  экспрессивті 

баяндауыштарды  парадигматикалық  қатардағы 

дара  топ  ретінде  бөлек  қарап  отырмыз.  Оған 

бірнеше  ёебеп  бар.  Біріншіден,  экспресивті  ба- 

яндауыштар  морфөлөгиялық  формаларды,  тіпті 

озіне  сыңар  болып  келетін  қарапайым  баянда- 

уы ш ты қ  ф орм аларды   оз  ы ңғайы м ен  ерекш е 

жүмсап  қүралады:  алмасам,  алмасам  ба,  алмас 

па,  жалықпайды  екен  т.б.  Екіншіден,  оз  бойында 

интеллектілік  мағына  мен  эмоциялық  мағынаны 

қатар  сыйыстыратын  баяндауыштық  формалар- 

мен  бірге  тілімізде  тек  эмоциялықты  білдіретін 

баяндауыштар  бар.  Бүлар  интеллектілік  мағына- 

лы  баян дауы ш тарды ң   еш қ ай сы сы н а  қосуға 

келмейді.  Үшіншіден,  эмоциялы  баяндауыштар 

түрлі  к о м м у н и к ат и в т ік   ж ағд ай ға,  с ти л ьд ік  

міндетке  сай  озара қызмет бөліскен.  Осының борі 

эмоциялық  баяндауыштар  тобын  дербес  грамма- 

тикалық  жүйе  дәрежесінде  қараған  жон  екенін 

байқатады.  Осы  қы сқаш а  жалпылай  шолудан

кейін  біз  эмоциялы  баяндауыштардың жеке-жеке 

формаларын,  олардың  қызмет  ерекшеліктерін 

корсетпекпіз.

1.  Субъектіге  тон  сапаны  эмоциялы  түрде 

атау  үшін  айтса  айтқандай,  мықты  десе  мықты 

тәрізді  қүралған  баяндауыштар  қызмет  етеді.  Бүл 

баяндауыштар  бір  созді  қайталақтатып  тіркестіру 

н е г ізін д е   ж а с ал а д ы .  Б а я н д а у ы ш қ а   ен ген  

компоненттердің бағыныңқысы шартгы рай түлға- 

сы  арқылы  негізгі  компонентпен  байланысады.



Ах,  сорлы  балам,  айтса  айтқандай.  Аудырмай 

тусірген  (Хүсайынөв).

2.  Субъектіге  тән  іс-орекетті  ерекше  екпін 

түсіріп,  түжырып  айтуда  алганым  алган,  алганы 

алган,  айтатыным,  айтамын  тәрізді  қүралған 

баяндауыштар  жүмсалады.  Бүл  баяңдауыштар  да 

бір  сөздің  қайталанып  келуі  арқылы  жасалған. 

Баяндауыштардың  бүл  түрінде  (алғаным  алған) 

негізгі  көмпонент  болып  -ган,  -ген,  -тын,  -тін 

формалы  есімше  түбір  күйінде  келеді  де,  қайта- 

лаған  ком пөнент  тәуелдік  жалғауын  жалғаған 

есімше  түрінде  келеді,  екі  көм п өн ен т  өзара 

предикативтік  қатынас  арқылы  байланысады. 

Бірінші  компөненттің  тәуелдік  жалғауы  баянда- 

уыштың  ж ақтық  мағынасына  қарай  түрленеді. 

Әпкем  баратыны  барады.  Ертеңнен  қалмайды.  Су 

жаңа  доңгелек  осы  қалганы  қалган  (Хүсайынов).

3.  Эмоциялы  баяндауыштың бір түрі келетіні 



келеді,  келуі  келді,  келуі  келген  төрізді  болып  жа- 

салады.  Баяндауыштың негізгі компоненті ретінде 

келер  шақ,  откен  шақ  формалы  етістік  жүмсала- 

ды  да,  есімше,  түйық рай  түлғалы  қайталау  ком- 

поненттер  үстеледі.  Әпкем  келетіні  келеді  (келуі 

келеді,  келуі  келген).

4.  Компоненттері  да,  де  жалғаулықтары  ар- 

кылы  біріккен  күрделі  баяндауыштар  да  (алды 

да  кетті)  эмоциялық  күйді  білдіру  үшін  қыз- 

мет  етеді.

Жалғаулық  аркылы  біріккен  күрделі  баян- 

дауыш косемше форма арқылы бірігуден горі эмо- 

циялы  болуға  бейім  болуының  себебі  бар.  Баян- 

дауыштың  бүл  түрі  ерекше  интонациямен  айтуға 

ыңғайлы:  сіресіп  қалдым  -  сірестім  де  қалдым.

5.  Эмоциялық баяндауыш  сын  есім - десеңіиі, 

етістік  -  десеңші  болып  қүралады:  кушті  десеңіиі, 

алады  десеңші.  Бүл  баяндауыштар  сүраулық  сөз 

қатысқан  лепті  сөйлемдер  қүрамында  жүмсала- 

ды.  Оган  не  жоқ  десеңші.

6.  Етістік  -  дейсің  (деймін),  есім  сөз  -  деймін 

болып қүралған баяндауыштар да іс-әрекетті эмо- 

циямен  атау  үшін  жүмсалады:  жауды  дейсің, 



устамын  деймін.

7.  Э м оциялы   баяндауы ш тарды ң  бір  түрі 



-тын,  -тін формалы  есімше  немесе  есім  соз жоне 

өзі  есімдігінің  бірігуі  арылы  жасалады.  Есімше,



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1158   1159   1160   1161   1162   1163   1164   1165   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет