Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1160/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1156   1157   1158   1159   1160   1161   1162   1163   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.4.3.  Пысықтауыш 



'

'   Ч


Түрлаусыз  мүш енің  бірі  болып  табылатын 

пысықтауыш  сөйлемде,  негізінен,  етістіктен  бол- 

ған  мүшеге  қатысты  болып,  сол  мүшені  мекен, 

мезгіл,  мақсаты,  орындалу амалы жағынан  нақты- 

лзп, анықхап түрады.  Нақтырақ айтқанда,  “анық- 

тауыш  зат  есімнен  болған  мүшені,  пысықтауыш 

етістіктен  болған  мүшені  айқындайды” .  ...сон- 

дықтан  кеңірек  жайга  орналасу  керек.  Бүл  қарт 

өзге  ояз  адамдарынан  қазақ  ішін  жақсы  -ақ  біледі 

(Әуезөв).  Осы  сөйлемдердегі  сын  есім,  сөз  табы- 

на жататын екі сөздің кеңірек,  жақсы-ақ бірі анық- 

тауыш,  екіншісі  пысықтауыш  бөлып  түр.  Олар- 

ды ң   бүл  қы зм еттері  өздері  қаты сты   бөлған 

сөздердің  жай,  біледі  мағыналарына  байланысты 

екені  айқын.

Пысықтауыштар,  одетте,  етістік  баяндауыш- 

тарға  қатысты  болғанымен,  кейде есім баяндауыш- 

тарға да  қатысты  болуы  кездеседі.  Мысалы:  Екеуі 



әзірше  откелсіз  екі  жагада  ...  Кеше  урядник  осы 

хабарды  окелген  екен,  бүгін  ел  іші  шапқын  (Мүқа- 

нов).


Пысықтауыш қызметінде жүмсалатын сөздер

-  үстеулер,  үстеу мәндес есімдер,  сапалық есімдер 

мен  мекендік,  мезгілдік,  м ақсатты қ,  амалдық 

мағыналарда жүмсалатын септеулі (жатыс,  барыс, 

шығыс,  көмектес)  зат  есімдер,  етістіктің  есімше, 

көсемш е,  шартты  райлы  түрлері.  С өндай-ақ, 

еліктеуіш  создер  мен  комекші  сөзді  тіркестер  де 

пысықтауыш  қызметінде  қолданыла  алады.

П ы сы қтау ы ш тар   қ ү р а м ы н а   қ а р а й   дара, 

күрделі  болып  келеді.

1. 

М  е  з  г  і  л 



п  ы  с  ы  қ   т  а  у  ы  ш.  Қимыл- 

орекеттің  шақтық  мағынасын  мезгілдік  жағынан 

дәлдеп,  нақтылап  түратын  пысықтауыш  түрін 

мезгіл  пысықтауыш  дейді.

Мезгіл  пысықтауыштар  мынадай  жолдармен 

жасалады.

а)  Мезгіл  үстеулерден  жасалады:  Мен  енді 

анамын!  Қазір  жүмыстың  ауыры  да,  асыгысы  да 

осы  (Мүстафин).

Мезгіл үстеулерінің біразы конкретсіз мезгіл- 

мерзімді білдіретін пысықтауыштар жасаса ( Оқыс- 

та  сырт қы  есік  ашылып,  ...А б а й   к о р ін д і), 

бірсыпырасы  біршама  анық,  шектелген  мезгіл- 

мерзімді  білдіретін  пысықтауыш тар  жасайды. 

...Комендант  жаздай  қүргақ  айқаймен  жүрді.

о) 


Мезгіл  мәнді  зат  есімдерден  жаз,  қыс, 

коктем т.б.  және  олардың жатыс,  шығыс,  барыс, 

көмектес  септіктерінде  келуі  арқылы  жасалады: 



Жер  қазу  жүмысына  коктемнен  кірісті  (М үқа- 

нов).  Жасымда  гылым  бар  деп  ескермедім  (Абай).

Мезгілмен  қатысты  қүбылыс,  процесс  атта- 

ры,  яғни  абстарктілі  зат  есімдер,  көбінесе,  жатыс 

септікте  келіп  пысықтауыш  болады:  Егесте сойыл 

согар,  еседе  қүм  қабар  (Мәтел).  Таршылықта  қай- 

рандап,  кеңшілікте  ойрандап,  көп  батырга  қалды- 

ңыз  (Абай).

Кейбір  заттық  үғымдағы  сын  есімдер  жатыс, 

кейде  комектес  септігінде  келіп,  пысықтауыш  бо- 

лады: Қараңгыда қорқытқан күіиті дүрсілді жарықта 



бір  коргісі  келіп  артына  қарады  (Мүстафин).

б)  Ж атыс  септігіндегі  -ган,  -ар  түлғалы 

есімшелер  және  -галы,  -а,  -е,  -й  түлғалы  көсем- 

шелер  мезгіл  пысықтауыш  болады:  Туганда  дүние 



есігін  аиіады  олең  (Абай).  Қорықтан  күн  іиыга 

атқа  мінейік  (Әуезов).

в)  Көмекш і  есімді  және  демеулі  түйдекті 

тіркестерден  басқа  да  күрделі  түлғалардан  мезгіл 

пысықтауыш  жасалады:  Таң  қараңгысында  еркек 



атаулы  жүмысқа  кетеді  (Мүқанов).  Сол  кезде 

жартыланган ай туган еді (Сонда).  Олжабек копке 

дейін  жауап  қайтара  алмады  (Сонда).  Осының 

арасынша  Тілеу  мен  Толеуіш  те  келіп  қалып  сді 

(Сланов).  Ег  жата  Олжабек  отауын  жыққан  да, 



коше жонелген (Мүстафин).  Күн жоқта күлімсірер 

жүлдыз  бен  ай...  (Абай).

42-1078




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1156   1157   1158   1159   1160   1161   1162   1163   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет