Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1154/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1150   1151   1152   1153   1154   1155   1156   1157   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
652

СИНТАКСИС

нама болып болінеді.  Бұл баяндауыш қызметіндегі 

етіс тік тің   с е м а н т и к а л ы қ   си п а ты н а   сай   қай  

септіктегі  сөзді  меңгере  алуына  байланысты  ай- 

қындалады.  Сонымен бірге, толықтауыштар құра- 

мы  жағынан  дара  да,  күрделі  де  болып  келеді. 

Күрделі  толы қтауы ш тар  түрақты   сөз  тіркес- 

терінен  де  немесе  сөйлемдік  дәрежедегі  күрделі 

оралымдардан  да  тұрады.  Соңғы  күрделі  толық- 

тауыштарды  оз  ішінде  сөйлем  мүшелеріне  ажы- 

ратуға  болады.

І - Т у р а   т о л ы қ т а у ы ш .   М агыналық 

жағынан  етістіктің  сабақты  түрінен  болған  іс- 

әрекетке тікелей байланысты болып, сонымен ғана 

бір  тіркес  құрайтын  заттық-объектілік  қатынас- 

тағы  толы қтауыш   түрін  тура  толықтауыш  деп 

атайды.  Тура  толыктауыш  табыс  септігінің  сүра- 

ғына  жауап  бередіі

Н ақты рақ  ай тқан д а^тура  толықтауыш   өзі 

жетектелетін  сөздерге  мағы налы қ  жағынан  да, 

түлғалық  жағынан  да  тәуелді  боладыу

Агашты  жарды,  шулықты  тоқыды,  інісін  ой- 

//отть/тіркестеріндегіагдш ,  шулық,  інісісөздерінің 

тура  толықтауыш  болуы  меңгеруші  етістіктердің 

(жарды,  тоқьщы,  ойнат)  лексика-грамматикалық 

ерекшеліктерімен  байланысты.

Себебі,  тура  толықтауыш  ретінде  түсінілетін 

сөз  етістіктің  сабақтылық  мағынасымен  тікелей 

байланысты  болса,  керісінше,  сабақты  етістік  өзі 

меңгеретін  сөздің  табыс  септігінде  түрып,  нені? 

деген  сүраққа  жауап  беруін  талап  етеді.

Басқа түркі тілдеріндегі тәрізді қазақ тіліндегі 

тура  толықтауыштар  меңгерілетін  сөзбен  табыс 

септігінің  аш ы қ  не  жасырын  түлғасы  арқылы 

байланысады.  Қыздың  көзінен  сонау  тунық  ас- 



панды  көрді  (Алауов).  Айгүл  жақында  гана  ауыл- 

дагы  агасынан  хат  алган  (Мағауин).

Балалар  агаш  тасыды,  Қүрылысшылар  үй  сал- 

ды  деген  сойлемдердегі  агаиі,  үй  сөздерінің  жал- 

ғаусыз  қөлданылуы,  өлардың  нақты  бір  ағашты, 

не  бір  үйді  білдірмей,  жалпылық  үғымда  қөлда- 

нылуымен  байланысты.  Оның  есесіне,  Қүрылыс- 



шылар  үйді  салып  бітірді,  Балалар  агашты  кесті 

десек,  жалпылықтан  гөрі  нақты  бір  үйдің  салын- 

ғаны  немесе  нақты  бір  ағаштың  кесілгені  туралы 

үғынылар  еді.  Бірақ,  өсы  ерекшеліктің  өзі  де  тіл 

фактілерінде  барлық  жағдайда  кездесе  бермейді.

Соған  қарағанда,  табыс  жалғауының  сабақ- 

ты  етістікпен  іргелес  келген  жағдайда  жалғаусыз 

не  жалғаулы  келуін  нақты  бір  белгілі  себеппен 

шектеуге  болмайтын  тәрізді.  Алайда,  тағы  бір 

айқын  нэрсе  - жалғаулы табыс  септігіндегі  сездің 

а й р ы қ ш а  е к п ін м е н   айты лы п,  озі  тір к есетін  

егістіктен  ара  жігін  ашып  айтылатындығы.  Со- 

ған  байланьісты тындаушы  не  оқушы  назары  сол

созге  баса  аударылады.  Ал  жалғаусыз  айтылған 

сөз  баяндауышпен  үласа  бір  ырғақта  айтылған- 

дықтан,  оған  назар  онша  аударыла  қоймайды. 

Б үн ы ң   озі  сәй лем н ің   л ек си к ал ы қ -к о м м у н и - 

кативтік қүрылымымен де  байланысты  болса  ке- 

рек.  Тура  толықтауыштың  жалғаулы,  жалғаусыз 

жұмсалу  себептерін  түсіну  үшін,  олардың  әрда- 

йым жалғаулы  болып жүмсалатын ережелерін ай- 

қ ы м а у   керек.

(ІЕң алдымен, тура толықтауыш өзін меңгеретін 

етістіктен  алшақ  тұрып,  арасына  сөз  салып  бай- 

ланысса,  үнемі  жалғаулы  болып  келеді.  Бүл  - 

бүлжымайтын,  озгермейтін  қағида. Абай осы кеш- 



те болган өз халін бүл түнде де,  ертеңінде де түсіне 

алмай  кетті  (Әуезов).

Ал,  тура  толы қтауы ш   сабақты   етістікпен 

іргелес  келгенде  мынадай  жағдайларда  жалғаулы 

болып  келеді:

1.  Бір  соз  сөйлем  ішінде  әрі  субъектілік,  әрі 

ө б ъ ек тіл ік   қы зм етте  ж үм салы п   қа й та л а н с а, 

өбъектілік  қызметтегі  тура  толықтауыш  жалғау- 

лы  болады:  Балықшы  балықшыны  алыстан  тани- 



ды  (Мақал).

2.  Бірыңғай  тура  толықтауыштардың  соңғы- 

сы  кебінесе  жалғаулы  болып  келеді.  Болат  пен 

кірпіштерді  өріп  қалап,  төбесі  айнаменен  шатыр- 

ланбақ  (Әбілев).

3.  Тәуелдік  жалғаулы  сөздер  тура  толықта- 

уы ш   қ ы з м е т ін д е   ж а л ға у л ы   б о л ы п   к ел ед і. 

Адрестерін  алып  қалуым  керек  қой  (Мүсірепов).

4.  Қайталама  қос  создерден  жасалған  тура 

толықтауыштар сабақты етістіктердің алдында әр- 

дайым  жалғаулы  болып  келеді:  Біз  үй  -  үйді  ара- 



лап  үгіт-насихат  жүргіздік  (Газеттен).

5.  Тура  толықтауыш  болатын  сөз  бен  етістік 

метафөралық  қатынаста  айтылса,  тура  толықта- 

уыш  жалғаулы  болады:  Ән  салды  таңды  мақтап 



сансыз  торгай  (Торайғыров).

6.  Тура  толықтауыштың  табыс  жалғаулы  бо- 

луы  кейде  оларды  анықтайтын  сөздерге  де  бай- 

ланысты  болады:

а)  сілтеу  есімдіктерінен  болған  анықтауышы 

бар  тура  толықтауыш тар:  Осы  каналды  қазып 



бітірейік  (Мүқанов);

ә)  -ган  түлғалы  есімшеден  болған  анықта- 

уышы  бар  тура  толықтауыштар:  Жаттан  шық- 

қан,  қаптап  жатқан  жауыз  бен  жауыздықты 

қайтіп  тыярсың  (Әуезов);

б)  -гы/гі,  -қы /-кі  түлғалы  анықтауышы  бар 

тура  толықтауыштар:  Тіпті,  бір  бейнесі бүлдыр  қыз 

бен  жігіттің  көңіл  түкпіріндегі  сырын  танисың 

(Мағауин).

7.  Есім  мен  комекші  етістік  тіркесінен  бол- 

ған  баяндауыш  тура  толықтауыштың  жалғаулы 

болуын  қажет  етеді:  Бүл  пайда  колхозды  милли- 

онер  етеді  (Мүстафин).




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1150   1151   1152   1153   1154   1155   1156   1157   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет