Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1153/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1149   1150   1151   1152   1153   1154   1155   1156   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.4Л.  Толықтауыш

Түрлаусыз  мүшелердің  ішінде  сөйлемнің  се- 

м а н т и к а -г р а м м а т и к а л ы қ   қ ү р ы л ы м ы н д а   бас 

мүшелерден  (бастауыш  және  баяндауыш)  кейінгі 

өрынды  төлықтауыш  мүше  иеленеді.  Себебі  өл 

субъекті  (бастауыш)  қимылының  жүзеге  асуына 

себепші,  өның  әсеріне,  ықпалына  үшырайтын, 

сөған  жанама  да,  тікелей  де  қаты сты  бөлып, 

субъект  әрекетін  төлықтырып,  нақтылай  түсетін 

өбъектіні  (затты,  кісіні,  сөл  мағынадағы  басқа да 

сөздерді)  білдіреді.  Қулыншақ Абайга  қарай тусіп, 

улкен  сары  шақшасын  тырнагымен  сыртылдата 

қагып  отырып,  бір  кезде  көк  буйра  насыбайын  екі 

танауына  қушырлана  тартып  қойды  (Әуезөв). 

Сөйлем ішіндегі төлықтауыш қызметіндегі сөздер 



Абайга,  шақшасын,  тырнагымен,  насыбайын,  та- 

науына  бөлады  да,  өлардың  баяндауышқа  қаты- 

сы,  өлармен  байланысу  түлғалары  әр  түрлі  екені 

кәрінеді.  Осыған  сай  өлардың  сем антикалы қ 

мәнері  де  бірдей  емес.  Ойткені,  сөйлемдегі  кей 

төлықтауыштар  Абайга,  тырнагымен,  танауына 

қимылға  тікелей  қатысты  бөлмаса да,  өны  мағы- 

налық  жағынан  төлықтырып,  жанамалай  бөлса 

да  б а й л а н ы с ы п   тү р ғ а н ы   а ң ғ а р ы л а д ы ,  ал 

кейбіреулері  шақшасын,  насыбайын  субъекті 

қимылын іске асыруға тікелей қатысты өбъектілер 

бөлып  түрғаны  айқын.

М еңгеруші  (баяндауыш)  сөз  бен  төлықта- 

уыштар  арасындағы  мағыналық  қатынас  басқа 

түрлаусыз  мүшелер  тіркесіне  қарағанда  біршама 

тығызырақ  бөлады.  Өйткені  меңгеруші  яки  ба- 

яндауыш  сөздің  сөйлемдегі  семантикалық  мағы- 

насы  төлықтауыш  арқьшы  ғана  төлық  ашылып, 

өзінің  бар  мүмкіндігімен  айқын  көрінеді.  Мыса- 

лы,  жөғарыдағы  сөйлемнін  улкен  сары  шақшасын 

т ы рнагы мен 

сырт ылдат а  қагы п 

отырып 

компөнентіндегі толықтауыштардың бірін түсіріп, 



улкен  сары  шақшасын  сыртылдата  қагып  оты- 

рып,  немесе  тырнагымен  сыртылдата  қагып  оты- 

рып деген күйде айтсақ, өнда баяндауыштың қагып 

отырып семантикасы төлық ашылмас еді. Дәлірек 

айтсақ,  алдыңғы  тіркесте  белгілі  бір  әрекеттің 

дыбыстық  сипаты  сыртылдау  қандай  зат  тырна- 

гымен арқылы жүзеге асқаны белгісіз бөлса, сөңғы 

тіркесте  қимылдың  жүзеге  асуына  қагу  қандай 

зат  іиақша  тікелей  қаты сты  бөлып  өтырғаны 

белгісіз  бөлып  қалар  еді.  Сөйтіп,  төлықтауыш 

пен  меңгеретін  сәздің  арасында  тығыз  мағына- 

л ы қ   байланы с  бөлу  себепті,  төлы қтауы ш   іс- 

әрекеттің  тікелей  өбъектісі  ғана  емес,  өның  ма- 

ғынасын түсіндіруші,  саралаушы,  нақтылаушы да 

б ө л ы п   таб ы л ад ы .  Т ө л ы қ т а у ы ш т а р д ы ң   бүл 

қызметтері  сөйлемде  арнаулы  түлғалары  арқылы 

көрініп  өтырады.  Төлықтауыштар  тура  және  жа-




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1149   1150   1151   1152   1153   1154   1155   1156   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет