Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1149/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1145   1146   1147   1148   1149   1150   1151   1152   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
646

СИНТАКСИС

Есім,  есімше  сөздерге  ж алғанаты н  III ж ақ- 

ты қ  жалғау  жоқ.  Бұл  сөздердің  ж алғаусы з  түрі 

жақтық категориясының парадигмасында үшінші 

ж ақ формасы болып танылады.

Есімш е  тұлғалы   сөздердің  есім  сөздермен 

жанасатын  ф ам м атикалы қ сипаттарын ескерсек, 

олар  мен  есімдердің ж ақты қ  ф орма  алуда  ұқсас 

келуі  орынды  болып  көрініп тұр.  Н егізінен  осы 

ти п ті  ж а қ т ы қ   ф о р м а   алы п  қ и ы су   кө сем ш е 

жұрнақтары арқылы  ш ақты қ м ағы на алған етіс- 

тіктерден жасалған баяндауыштарда да бар:

Мен суғаралшя 

Сен суғара сың 

Сіз суғарась/з 

Ол  суғарады

Мен  көріп«ш 

Сен  көріпсщ 

Сіз көріпсо 

Ол  көріп/ш'

Біз суғарамь/з 

Сендер суғарасыңдар 

Сіздер суғара сыздар 

Олар суғара ды

Біз көріп/ш  

Сендер көріп сіңдер 

Сіздер кертсіздер 

Олар к ө р іп т/

Бұл  грам м атикалы қ  топтағы   етістіктердің 

жіктеу жүйесіндегі ерекш елік -  III ж ақты ң өзіне 

ж іктік тән ж алғауға (-ды,  -ді,  -ты,  -ті) ие болуы.

Жедел өткен ш ақ,  шартгы рай тұлғасындағы 

етістіктер баяндауыш болғанда өзіне тән жіктелу 

ж үйесіне сай  қиы сады.  Олар өзге процестен та- 

р аған  ж іктік жалғаулар  арқы лы   ж ақты қ  ф орма 

алып қиысады:

Мен оқыды-л* 

Сен оқыды-// 

Сіз оқы ды -ңыз 

Ол  оқы ды

Мен оқыса-л< 

Сен оқыса-// 

Сіз окыса-//ь/з 

Ол оқы са

Біз окыды-/с 

Сендер окъты-ңдар 

Сіздер оқьщы -ңыздар 

Олар оқыды

Біз оқыса-/с 

Сендер окмса-ңдар 

Сіздер оқы са -ңыздар 

Олар оқы са

Бастауыш пен баяндауыштың қиысуы бірне- 

ше сипатта көрінеді.  Баяндауштардың бастауыш- 

пен -бын,  -бін,  -быз,  -біз, 

-мын,  -мін,  -мыз,  -міз 

(I ж ақ),  -сың,  -сің,  -сыз,  -сіз,  -сындар,  -сіздер(\\ 

жақ)  жалғауларын  қабылдап  қиысуы  бастапқы 

модель.  Өйткені  бұл жалғаулар  өздерінің дамып 

ш ығуы на  негіз  болған  жіктеу  есімдіктерді  оңай 

танытып тұр. Бұны бастауыш пен баяндауыштың 

қиысуының бастапқы моделі деп айтамыз.

Баяңдауыштардың бастауышпен -м, -қ (I жақ), 



-ң,  -ңыз,  ^ңдар,  -ңыздар  (II  жақ)  жалғауларын

қабылдап  қиысуын  қиысудың кейінгі моделі деп 

атаймыз.  Бұл жіктік жалғаулар даму процесінің 

кейінгі  негізінде пайда болған.

Осы  екі  моделдің  ішінде  көсемш е тұлға  не- 

гізінде  ж асалған  баяндауыш тар  үш  ж аққа  тән 

арнаулы жіктік жалғауларын  қабылдайды:

Мен көр смін 

Сен көрес/'/*

Сіз көрес/з 

Ол  көред/

Мен барып пын 

Сен барыпсың 

Сіз барып сыз 

Ол барыпты

Біз көрелш  

Сендер коресіңдер 

Сіздер  көресіздер 

Олар көред/

Біз барып«ь/з 

Сендер барып сыңдар 

Сіздер барып сыздар 

Олар барып ты

Қиысудың бұл көрінісін  қамтулы қиысу деп 

атаймыз.

Етістіктің басқа тұлғалары нан,  есім  сөздер- 

ден жасалған баяндауыштар III жақта жіктік жал- 

ғауын қабылдамайды.

М ен  а ф о н о м мын 

Сен  агрономсь/// 

Ол  агроном

келгенш/я 

келген сің 

келген


I, 

II жақ бастауышына жіктік жалғауын жал- 

ғап қиы сы п,  III ж ақ бастауышпен жіктік жалғау 

ж алғам ай  қиы саты н  модельді  орта  қиы су  деп 

атаймыз.

Бастауыш  пен  баяндауыш тың  қиы суы нда 

көрінетін тағы  мынандай жағдай  бар.  Сөйлемге 

біры ңғай бастауыш ретінде әр жақты  мағы нада- 

ғы сөздер  қатысады да,  олар бір  баяндауыш пен 

байланысты  болады.  М ұндайда қиысуды  басым 

ж ақ билейді.

Басым  ж ақ  қазақ  тілі  жүйесінде  былай  та- 

нылады:  сөйлеуде,  соны ң  бір  түрі  диалогта  ең 

басым жақ - бірінші ж ақ (сөйлеуші), одан кейінгі 

орында - екінш і ж ақ (тыңдаушы),  иерархиядағы 

соңғы   оры н ға  үшінші  жақ  ие.  Сөзге  қатысты 

ж ақтардың  иерархиясы  тілге  тән  эгоцентристік 

сипатқа байланысты қалыптасқан.  О сыған орай 

сөйлемде  әр  жақты  біры ңғай  бастауыштар  бо- 

лы п,  оны ң  бірі бірінші ж ақ бастауыш  болса, ба- 

яндауыш бірінші жақ көпше форманы қабылдап, 

қиы сады:  Сен  де,  мен  де осы  жұмысқа  қатыса- 



мыз.  Мен де,  сен де,  ол да сырт қалмаймыз.

Бірыңғай бастауыштардың қатарына сен, сен- 

дер  деген  есімдіктер  қаты насы п,  ол  басым  жақ 

болса  (мен,  біз  сөздері  қатыспаса),  баяндауыш





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1145   1146   1147   1148   1149   1150   1151   1152   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет