Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1144/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1140   1141   1142   1143   1144   1145   1146   1147   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.3.2.5.  Модаль  баяндауыштар

Синтаксисте көрінетін  модалдық категория- 

ның  мазмұны,  ф орм алды қ  көрінісі  туралы  тіл 

білімінде  пікір  біры ңғай  емес.  Біз  әңгімемізде 

модалдық категория қатарына айтылған ой-пікірге 

субъектінің  субъективтік  қаты сы н,  бағасы н  та- 

нытатын формаларды  ғана ж атқы зы п  отырмыз. 

М одалды қ  категорияға  кірістірілген  бұл  ф ор- 

малар  м ы на  м азм ұнда  болып  келеді:  1)  іс-әре- 

кетті  болжау  сипаты нда  атауды  білдіретін  ф ор- 

малар; бұл формалар іс-әрекетті, сапаны реалдық 

сипатта  атайтын  ф о р м ал ар ға  қарсы   қойы лы гі, 

оппозицияда жұмсалады: алды  -  а лға н  сияқты,

кіш і-кіш і болу керек т.б.;  2)  іс-әрекеттің,  преди- 

кативтік  сапаны ң  субъектіге  танылу  сипатын 

білдіретін формалар, бұлар да осы семантикалық- 

грамм атикалы қ  сипаты  ж оқ  ф орм аларға  қарсы 

қойы лы п  жұмсалады:  алды,  а лға н -а лға н   екен, 

алыпты т.б.;  3) іс-әрекетті жасанды ретте сипат- 

тап атайтын формалар; 4)  іс-әрекетті,  пікірді на- 

ны м сы з  версия  сипаты нда  білдіретін  формалар 

(алыпты-мыс).  Бұл формадағы -мыс етістікке тән 

формадан (кармутәм - көргенмін) ажыраған. Түркі 

тілдерде хабарды лақап ретінде білдіру бар.  Осы 

мағынасының негізінде -мыс қазақ тілінде жұмса- 

лы п  жүр;  5)  пікірді  авторы н  таны та  оты рып 

білдіретін формалар.

Біз  осы  грамматикалық  мағыналарға  байла- 

нысты, яғни субъектінің айтылған пікірге субъек- 

тивтікбағасын, қатынасын білдіретін формаларды 

ғана модалдық категория қатарына жатқыздық.

М одалдық тілімізде тек баяндауыштық фор- 

малар арқылы ғана көрініп қоймайды. Ол сөйлем- 

ге  түрлі  қы сты рм а  сөздер  енгізу  арқы лы   да 

көрінеді.

Іс-әрекетті жасанды ретінде көрсетуге арнал- 

ған   баяндауы ш тар.  Іс-әрекетті  ж асанды   етіп 

көрсетуге арналған баяндауыштар-модалдық топ- 

ты ң  бір  түрі.  Бұларды ң  өздері  де  бірнеш е  жол- 

мен жасалы п,  өзара формасы,  м ағы налы қ ерек- 

шелігімен дараланып жатады.

Солардың  бірі  ‘жедел  өткен  ш ақ  етістік  + 



болдьі’  (алды болды),  ‘-ған,  -ген формалы есімше 

+  болдьС  (алған  болды)  ретімен  құралған  баян- 

дауыштар.

Сабақ  басталайын  деп  жатыр  дегенді есіт- 

кен соң,  балаларымызды жетелеп  барған болдық 

(Майлин).

Б аяндауы ш ты ң  екінш і  түрі  мына  құрамда 

ж асалады :  ‘ж едел  өткен  ш ақ  етістік  +  қылды 



‘-ған,  -ген ф ормалы есімше  + қылдьС  (алды қыл- 

ды,  көрді  қылды).



Есімбектің жоғалған атын мен үрлады қылып, 

бір  бүзаулы  сиырымды  төлеуге эперді (М айлин). 

“Еншілес қыламын,  қатын алып беремін ”деп ал- 

дамсыратып жүріп,  ақырында қасқыр жеген тайын 

Дүйсембай үрлады қылып,  пэле салып, үйінен қуып 

жіберген жоқ яа/(Сонда).

Бұл баяндауыштар жем қылды,  алатын қыл- 

дытәрізді  күрделі етістіктердің  үлгісімен жасал- 

ған.  Бірақ алды қылды,  келген қылды тәрізділерді 

баяндауы ш ты қ деп  тануымыз  компоненттердің 

сапасы на байланысты.  Бұл  құрамдағы  көмекш і 

етістік (қыл) синтаксистік қызмет атқарып тұрған 

созбен тіркесіп тұр.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1140   1141   1142   1143   1144   1145   1146   1147   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет