Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1143/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1139   1140   1141   1142   1143   1144   1145   1146   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЖАЙ СӨЙЛЕМ

641

тіктер жеке тұрғанда білдіретін армандау,  көксеу 

мағы насы нан ажырайды.  Ол деймін,  дейсің,  дейді 

көмекші етістігімен бірігіп іс-әрекетті субъектінің 

мақсаты тұрғысынан айтатын баяндауыш  құрай- 

ды: сөйлесе деймін,  сөйлесем дейсің, сөйлесем дейді 

'т.б.  Б ірақ  -са,  -се тұлғалы   етістіктің  м ақсат  ма- 

ғынасьін білдіру қалпында компонент етіп қатыс- 

тыру арқылы  сөйленетін сөз жаңарып,  түрленіп 

естіледі.  Бұл баяндауыш  негізінен ауызекі сөйлеу 

тілінде жұмсалады.

Баяндауыштық форма құраудаеді, бол көмекші 

етістіктері  көп  қы змет  етеді.  Олардың  қызметі 

бірде түйіс  келумен  қатар,  негізінен аш ы қ,  ерек- 

ш еліктері  көп. Еді негізінен  синтаксистік қаты- 

насты білдіру қызметіне бейімделген баяндауыш- 

ты қ ф орма құрайды.  Бұл  баяндауышты  құрауда 

ед/есімш е,  көсемш е, -мақ,  -мек тұлғасы етістік- 

термен түгел тіркеседі. Тек есім сөздерге біріккенде 

ол  ш ақты қ м ағы на тудырады.



Бол етістігінің  қызметі мол.  Ол -мақ,  -атын, 

-етін тұлғалы етістіктерге түрленіп телініп  баян- 

дауышқа шақтық мағына үстейді.  Көсемше сөзбен 

бірігіп  істің ты ңғы лы қты  аяқталғанын білдіреді, 

ал  есім  сөздермен  бірігіп  ол  сапаға  ауысу  про- 

цесін білдіреді  (қызыл болды).

Аталған мағы наны білдіретін баяндауыштар- 

дың  қатарында  стильдік  өрісі  кеңі  деп  -са,  -се 

тұлғалы етістіктен жасалған формасын  айтамыз. 



Тізгін колымызға т иіп/елді соңымызға ертіп,  оқу 

жүмысын  дүрілдетсек!  (Майлин).  Суынбасам, 

шіркін-ай,  суынбасам! Суытатын суыққа үрынба- 

сам (Мақатаев).

Бұл тұлғалы етістіктің  қимылды  қалау, тілек 

ретінде атау қызметі шарттық мағынасынан өрбіп 

ш ы ққан.  Екінші  бір  істің  болуына  шарт  бола- 

ты н,  кедеш екте  болатын  мүмкін  қимылды  атау 

негізінде  тілек,  қалау  м ағы насы н  білдіру  қы з- 

меті  қалыптасқан.

А талған  ф ормада  ж асалған  баяндауыш тың 

кейде тілекті,  қалауды  ирониялы қ өңде  айтаты- 

ны бар.  М ысалы:  -  Өзің бір қайырымсыз,  оңбаған 



шал  екенсің!  -  О м ай-ау!  Ж ол  үстінде  қымыз 

үлестіріп  отырсам  сендерге!(М ұстаф ин).  Б аян- 

дауыш контекст,  интонация  арқылы алған  нега- 

тивтік  м ағы насы   арқылы  м ұндай ‘ж ағдайда  бо- 

лымсыз баяндауыш тарға жуықтайды.

Аталған формадағы баяндауышқа функцио- 

налдық вариант ретінде жұмсалатын бірнеше фор- 

малар бар:

1. 


Шартты рай етістік үстіне -іиы,  -ш іжұрнақ- 

тарын үстеп тілек,  қалау ретінде атайтын баянда-

уыш  болып жұмсалады.  Бұл баяндауышты  эмо- 

ционалды  вариант деп тануымыз керек.



Шіркін,  өстіп  көз  айырмай  әмір  бойы  қарап 

түрсашы (Мұратбеков).

Аталған форма тек келешектегі істі тілек ету, 

қалау ретінде атап қоймайды, ©ткенде болмай қал- 

ған,  іске аспаған  істі тілек ету,  қалау,  окініп ар- 

мандау мағынасында да жұмсалады.  Бұл мағына 

контекст арқылы  білінеді.



Келін-ай,  іиөп  те  сондай  ауыр  болады  екен, 

әлгі қүрғырды маишнадан сырып түсіре алсамшы! 

(М айлин). Д әл  соның  өзі.  Ақ  жүректігін  айтпа! 



Әзінің де, үй-ішінің де сырын түгел ақтарды.  Тоқ- 

тата  алсамшы! (Х ұсайынов).  О йламаған  жер- 

ден  жүрегіне  оқ  тигендей  аяғын  баса  алсайшы 

енді (Есенберлин).

М ысалдардан  көрініп  отыр,  әрекеттің реак- 

циясын  білдіріп  жұмсалуы  арқы лы  -сашы,  -сеші 

тұлғалы  баяндауыштар болымсыз мағыналы ба- 

яндауыш қа  жуықтап,  соны ң  ерекш е  эмоциялы 

варианты ретінде  қатар келетіні бар.



Қалжыңдаймын  деп  бәлеге  қалдым,  әлгі  ит 

үйден  шықсашы!  (Ж ұмаділов).  Баяндауыш тың 

болымсыздық м ағы наны  білдіру қызметі, әсіре- 

се,  мына  мысалдан  айқы н  көрінеді:  Қызықсың 

сен,  Жолбай,  -  деді өзіне ғана тэн  ойнақылықпен 

жымия күлген Әсила  -  сол анау ж ылғы мектеп- 

тегі қалпыңнан бір әзгерсеңиіі!  Бір нэрсені қазба- 

лап сүрай беруші едің (М ұратбеков).  -сашы,  -сеші 

тұлғалы   баяндауы ш тар  бұл  қы зметті  ауызекі 

сөйлеу тілінде атқарады.

2.  Тс-әрекетті  қалау,  тілек  етуді  білдіретін 

баяндауыштың эмоциялы сыңары ‘-са,  -се + екен \ 

‘-са,  -се  +  едГ болы п   та  құралады.  Көрсе  екен, 

корсе еді.  Бұл баяндауыштың құрамында көмекші 

етістіктер  модалдық  (екен),  ш ақты қ  (еді)  м ағы - 

наларын жоғалтып жұмсалады.

Мен  ірге  тигізбей  күздігүні  пішенін  шауып 

алайын деп ем! Осыны Қүлышиақ м аған қиса екен! 

(Әуезов).

3.  Э м оциялы  варианттың  бірі  ‘-са,  -се  +  игі 

еді 'құрамында жасалады: естісе игі еді. Бұл форма 

бір  кездегі  еркін  тіркестің  негізінде  пайда  бол- 

ған.  Тіркес  құрамында игі еді сөйлеушінің тілек, 

қалау ретінде  айты лған  іс,  қи м ы лға беретін  ба- 

ғасы н  білдірген: келсе игі еді.

Баяндауыш  ‘-са,  -се + қайтеді' түрінде  құра- 

лады:  корсем  қайтеді,  айтсаң  қайтеді  т.б.  Бұл 

баяндауыш ди алогсөзде,  тыңдаушыны  пікірле- 

суге шақыру қажет жағдайда жұмсалады.  Осы тік 

матаны  өлшетсем  қайтеді?  (Ауызекі  сөзден 

алы нған).  Бүл мүқт аж  болып сүрағанда,  қаты-




642

С И Н ІА К С И С



ны Раушанмен араз-ақ болсын,  Кемелбай бер десе 

қайтеді! (Майли н).

С иноним   -са игі едіърекше мағы налы қ реңк 

білдіру  үш ін  ем ес,  қалау,  тіл ек   м ағы н асы н  

түрлендіріп атау үшін пайда болған синтаксистік 

тәсілдің жаңа сапаға ауысуының нәтижесі.

Іс-әрекетті  қалау,  тілек егу ретінде атайтын 

баяндауы ш   ‘-са,  -се  +  бір ш рГ құрам ы н да да жа- 

салады:  Айтса  бір  сэрі.  Бір  сәрі  -  күрделі  сөз, 

кісінің бағалауын,  қанағаттануы н  білдіреді.  Бұл 

соз құрамында кіріккен баяндауыш полемикалы, 

дамулы диалогта аталған іске зорға қанағаттану- 

ды білдіру үшін жұмсалады.



Осы колхозда беделді қызметі, көп туысы бар 

біреудің түқым-ж үрағатымен көңіл қосса бір сәрі 

(Ж әкенов).  Сіз оқы м аған адам  болсаңыз бір  сэрі 

(Әуезов).

Іс-әрекетті,  қимылды  субъектінің тілек етуі, 

қалау  етуі  тұрғы сы нан  атайты н  тағы   бір  баян- 

дауыш ты қ форма бар.  Ол ф орма -ғай,  -гей,  -қай, 



-кей жұрнақты етістіктерден жасалады: алғай, кел- 

гейт.б.  Бұл  форма негізінен  көтеріңкі,  поэтика- 

л ы қ стиль туғы зу үшін  ж ұмсалады.  Ол, әсіресе, 

ф ольклорлы қ  ш ы ғарм алардан  ан ы қ  көрінеді. 

Ф ольклорлық поэтика аясында қалыптасқан бұл 

амал қазіргі  көркем тілде де жиі жұмсалады.

Бес  қолым  бүлғаулы ,  бос  аузым  шырмаулы 

дегейсің.  Көкбас  сона  сүйір  т үмсығы н  сауырдан 

сүғып  жатса  да,  ж асқауға  дэрмен  қалмады  де- 

гейсің (М ұстаф ин).  Тек бақытты болғай! Тек оқу 

оқығай!Иэ, қүдай, аруақ бақыттарын ашқай!(Ыоя- 

дағалиев).

Бұл  ф орм аға  вариант  болып  -ғай,  -гей  еді 

(етті)  құрамында құралған баяндауыш жұмсала- 

ды:  көргей  еді.  Е,  балам -ай,  мына  лебізің  қалай 

жақсы еді.  Тек осыны Ақберді есіткей етті!(Әуе-

зо в).



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1139   1140   1141   1142   1143   1144   1145   1146   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет