Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1141/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1137   1138   1139   1140   1141   1142   1143   1144   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
640

СИНТАКСИС

жасалады: ке.пгелі жүр (жүрген,  жүрді).  Көмекші 

етістіктің түрленуі бастапқы түлғаға ш ақтық ма- 

ғы на үстейді.  Бірақ ш ақ ы ңғайы на қарай өзгеруі 

өлшеулі.  Бүл баяндауыш осы ш ақтық, өткен шақ- 

ты қ м орф ологиялы қ көрсеткіш тер арқылы  ғана 

түрленеді.  Бүл баяндауыштың семантикасына бай- 

ланысты.


Іс-әрекетті субъектінің ниет ету тұрғысынан 

айтатын баяндауыштың тағы  түрі бар.  Ол -айын, 



-ейін  формалы  бұйры қ  рай  етістік  пен  деп  жүр 

(,жүрді', жүрген, түр, жатыр) көмекші компонент- 

тердің  қосылуы  арқылы  жасалады:  көрейін  деп 

жүр (жүрді, жүрген)  немесе -айын,  -ейін формалы 

бұй ры қ  рай  етістік  пен  деді көмекш і  етістігінің 

қосылуы  арқылы жасалады: келейін деді,  келейін 

деп түр.

Жүмыскерлер жүмыстарын бітіріп қайтайын 

деп  жатыр  еді  (М үсірепов).  Сәден  қазір  де соны 

істейін деп түр (Сонда).

Осы  екі  ф орма (-ға лы  жатыр,  -гелі жатыр, 



-айын деп  жүр,  -айын деп жатыр) контекске орай, 

сөйлем нің лексикалы қ  құрам ы на  қарай  іс-әре- 

кетті,  қимылды  процеске айналу алдындағы қал- 

пын да  көрсетіп  атау үшін де жұмсалады:  (ағаш) 



қүлағалы   түр,  көк  көтерілейін  деп  түрт.б.  Сөз 

ж оқ,  іс-қимылды  субъектінің  ниет ету тұрғы сы - 

нан  атау алған  ф ормаларды ң  бастапқы  қызметі 

болуға тиіс.  Осы  м ағы на белгілі  контекст, лекси- 

калы қ  құрам  төңірегінде  өзгеріп,  іс-әрекеттің, 

қим ы лды ң  процеске  айналу  алды ндағы  қалпы 

ретінде  корінеді.

Көрпені қымтап,  біраз жатқаннан кейін Ж а- 

майдың бойы жылынайын деді (М ұратбеков). Қан- 

ж ығадағы т үлкі босап,  исі шығайын депті(Д ос- 

жанов).



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1137   1138   1139   1140   1141   1142   1143   1144   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет