Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1140/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1136   1137   1138   1139   1140   1141   1142   1143   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЖАИ  СӨИЛЕМ

639

кеттің,  қимылдың  қалпы н  білдіріп  атайтын  ба- 

яндауыштардың негізгі формасына түрлі шақтық 

тұлға беріп өзгертуге болады: алм ақ,  алм ақ бол- 



ды  т .б .Ү О с ы н ы ң   өзі  де  іс-әр екеттің   қалп ы н  

білдіретін формаларды аш ық рай  категориясына 

тән,  бірақ ш ақты қ категориядан тыс дара топ ре- 

тінде  қарау  керек  екенін  байқатады.  Ш ақты қ 

ф ормаларға қарсы қойғанда өзара біры ңғай топ 

боп  көрінетін бұл морфологиялық-синтаксистік 

тұлғалар  іштей  өзара  сараланады.  Олар  іштей 

былай бөлінеді:

1.  Іс-әрекеттің,  қимылдың потенциялық қал- 

пын білдіретін баяндауыштар.

2.  Субъектіге дағдылы  іс-әрекетті,  қимылды 

білдіретін баяндауыштар.

3.  Іс-әрекетгі,  қимылды субъектінің ниет етуі 

тұрғысынан атайтын баяндауыштар.

4.  Іс-әрекетті,  қимылды  субъектінің  мақсат 

етуі тұрғы сы нан атайтын баяндауыштар.

Екі  б а я н д а у ы ш т ы қ   ф ор м а  іс -ә р е к е т т ің , 

қимылдың  потенциялы қ  қалпын  білдіріп  атау 

үшін жұмсалады. Олардың бірі -атын,  -е/шятұлға- 

лы есімшеден жасалған баяндауыш.



Мамыт  болыспаса,  егісті  зорға  бітетінбіз. 

Бумасақ,  егісті су басып кететін.  Сізді, м ы наД е- 

месінді колхоздан шығармак, Әбдіге жазған қағаз- 

ды менің мойныма аудартатын (М айлин).

А талған есімш енің бұл  мағынада жұмсалуы 

ауызекі сөйлеу тіліне тән.  С интаксистік қы змет 

ж ағы нан бұл баяндауыш қа синонимдік вариант 

ретінде  жұмсалатын  -ғандай  екен,  -гендей  екен 

тұлғасында жасалған баяндауыш бар.



Егер тоқтамағанда,  аттар шынымен аран- 

дағандай екен  (Мұратбеков).

Бір  топ  баяндауы ш тар  субъектіге дағды лы  

істі  білдіру  үшін  қы зм ет  етеді.  Ол  баяндауы ш - 

тар  ‘-уиш   + еді ’,  ‘-атын (-етін)  + еді’күрамында 

жасалады:  алушы  еді,  алатын  еді.  Осылардың 

ішінде  аталған  қы зметке  ғана ар н алған   форма 



-ушы еді: алушы еді,  көруші еді.

Әкесі де бұл баласының сондай сезгіштігін өзге 

балалардан артық санаушы еді (Әуезов).

Алушы еді'  типті баяндауыштарың морфоло- 

гиялық  құрамы  аны қ танылып  тұр:  ал-у-ш ы  еді 

(длутұйы қ етістік,  -шъ/есім тудыратын жұрнақ). 

Есімше  баяндауыш тық  ф ормаға  субстантивтік 

ыңғаймен енгенмен, таза қимыл-әрекет процесін 

білдіреді.

Субъектіге  дағды лы   іс-әрекетті  білдіретін 

баяндауыштардың екінші түрі -атын,  -етш тұлға- 

лы есімшеден жұмсалады: айтатын, көретін.

Жолдың тұстары  ы лғи белес-белес болатын 

(Әуезов). Кейде тіпті сары тоқым ұры болған ел 



ішіндегі үлкендердің өз аузынан естіген эңгімелері 

де ұмытылмайтын (Сонда).

-атын,  -еушятұлғалы баяндауыш қа ш ақты қ 

м ағы на  қосу  үшін  о ған   бол  (болды,  болады) 

көмекші  етістігі  жалғанады:  келетін  болды,  ке- 

летін болады.  Бұларды да синонимдік форма ре- 

тінде тануымыз керек.

Баяндауыш  -атын,  -етін формалы есімшеге 

еді көмекш і етістігін  ж алғастырып та  құралады: 

келетін еді,  айтатын еді.

Үстіне  қою  түн  қонақт аған  мынау  мұқы м  

“Көкөзек ”  әнмен  ұйықтап,  әнмен  оянатын  еді 

(Жұмаділов).

Есімш енің  еді  көмекш і  етістігін  тіркестіруі 

(келетін еді) осы  грамматикалық ыңғайдағы фор- 

маларға  (алған еді,  алып едіт.б.) тұлға ж ағы нан 

бейімделуінің  нәтижесі.  Еді  көмекш і  етістігінің 

қосылуы бұл баяндауыш қа ерекше  мағына үсте- 

мейді.  Еді  дағды лы   істі  білдіретін  баяндауыш - 

тың  өткен  ш ақты қ  түріне  де  үстеледі:  келетін 



болған еді,  келетін болып еді.

Ауызекі сөйлеу тілінде сөзге мәнерлілік беру 

үшін  өткен  ш ақты қ даі дылы  істі  білдіретін  ба- 

яндауыш -ар,  -^ т ұ л ғ а л ы  есімше  менед/көмекші 

етістігінің бірігіуінен жасалады.

Ақ жібек м ол шэлі жамылып, маңдай шашын 

дудыратыңқырап  қояр  еді  (Ж ұмаділов).  Алтын- 

сары ақ картуз киіп, керзі етікпен жүрер еді (Мол- 

дағалиев).

Осы топ  қатарына ‘-ар,  -е/?тұлғалы есімше + 

көмекші  - болар ’(айтар болар) түрінде  құралған 

баяндауышты да ж атқызып  отырмыз.  Бұл баян- 

дауыш нақыл сөзді білдіретін сөйлемдерді құрай- 

ды.

Ер адам  таусылмай сөйлер болар (М олдаға- 

лиев).  Бала  деген қорқар болар еді (Әуезов).

Н ақы л  сөз  ретінде  ай ты лған д ы қ тан   бұл 

сойлемдер процесті білдірмейді, тұрақты қалып- 

ты айтады.

Іс-әрекетті  субъектінің ниет ету тұрғысынан 

баяндауыштың бір түрі -ғалы,  -гелі,  -қалы,  -келі 

тұлғалы  көсемше мен жүр (жүрген,  жүрді), жа- 



тыр, тұр көмекші етістіктерінің қосылуы арқылы

Болды

  комскціі  етістігінің  ш ақты қ  ф орма  тудыру  үшін  ж үмсалуын  алган  А.Н.  К ононов  атаған  болатын. 

М үндай  типті  морф ологиялы қ  қүрамды   Н.А.  Баскаков,  Н.Т.  Сауранбаев  есімш слік  ф орма  деп  қарайды.




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1136   1137   1138   1139   1140   1141   1142   1143   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет