Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Іс-әрекеттің  қарқынын  білдіретін



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1138/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1134   1135   1136   1137   1138   1139   1140   1141   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
3.3.2.2.  Іс-әрекеттің  қарқынын  білдіретін 

баяндауыштар

Іс-әрекетгің қарқынын білдіретін баяндауыш- 

тар жасалуы,  құрамы ж ағы нан әр қилы.  Баянда- 

уыштар етістіктің  м орф ологиялы қ формасымен 

тең  келе  бермейді.  Бұл  баяндауыш тардың  көбі 

тек істің  қарқы н ы н  білдіріп  қойм айды ,  сөйлеу- 

ш інің эм оциялы қ сезімін  қоса білдіреді.  Іс-әре- 

кеттің  қарқы н ы н  білдіретін  баяндауыш тардың 

негізгі түрлері  мыналар.

1.  Баяндауыш тың  бір түрі жатып таласты, 



жатып  кеп  таласты  тәрізді  болып  құралады. 

Негізгі  ком поненттің  (таласты)  алдында  өзгер- 

мей  келетін  көтерме  компонент: жатып  (талас- 

ты ), жатып кеп (таласты).



Боздақ жатып кеп жалынды (М ұратбеков). 

Екеуміз  жатып  кеп  төбелестік  (С оқпақбаев). 

Мені  ауруханаға  алыңыз.  Қайта-қайта  талып 

жатырмын деп,  Мұса жатып кеп жалынды (Адам- 

беков).


2.  Құрылысы  ж ағы нан  осы ған  мына  баян- 

дауыштар  ұқсас:  ал  кеп  сөйледі.  М ұның  ерек- 

шелігі көтерме компонент болып қатысып тұрған 

ал  кеп.

3.  Көтерме  ком понент  ал  кеп  бұйры қ  рай 

етістікпен  бірігіп  те  істің  қарқы н ы н   білдіретін 

баяндауыш құралады: ал кеп сөйле, ал кеп сөйлейін.



Қонақтар  үйге  кеп,  ж айғасып  отырғасын, 

қызына  ал  кеп  ұрыссын! (Тарази).  Жұрт  ал  кеп 

соқсын-ай сатырлатып (Нұрманов).

Бұл формадағы баяндауыш мағынасы тұрғы- 

сынан ерекше  экспрессивті.  Баяндауыш,  негізгі 

ком понент бұйрық  рай  тұлғасы нда  тұрғанм ен, 

өткен  мезгілге  қатысты іс-әрекетті білдіреді,  мор-

фологиялық тұлғаға қатысты бұйрық мағына бұл 

формада көрінбейді.  Баяндауыш  мұнымен  бірге 

созге м әнерлілік өң беру  үшін  қызмет етеді.

4.  Істің қарқы н ы н білдіретін  баяндауыштың 

тағы  бір синоним   варианты алды кеп,  сөйледі кеп 

тәрізді болып  құралады:  негізгі  компонент ретін- 

де  қатысатын  өткен  ш ақ  етістік бірінші  орында 

тұры п,  көтерме  ком понент  кеп  екінш і  орында 

тұрады.


Бір уақытта қарлы борандатып ақыр заман- 

ды орнатты кеп  (Х ұсайынов).  Біздің жездей де- 

ген танығыш қой, мақтайды кеп соны (Мұхамед- 

жанов).


Бұл  баяндауыш   тілдің  түрленіп  көріну тен- 

денциясы н  байқатады.  Баяндауыштың мағы на- 

сында айта қаларлы қ ерекш елік ж оқ,  құрамы да 

ілгеріде аталған  баяндауыш  тәріздес.  Бірақ ком- 

поненттердің орнын ауыстыру арқылы сөзді жаң- 

ғыртарлық жаңа баяндауыштық форма пайда бо- 

лы п тұр.

5.  ‘Көмектес жалғаулы тұйық рай етістікбол- 



ды (боладыУ  түрінде  құры лған  баяндауыш  (алу- 

мен  болды )  іс-әрекеттің   ұзаққа  созы л ған ы н  

білдіреді.

Мәриәм  бұлардың астьі-үстіне түсумен бол- 

ды (М айлин). Екеуі жол бойы алысып,  күресумен 

болды (Мұратбеков).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1134   1135   1136   1137   1138   1139   1140   1141   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет