Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1135/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1131   1132   1133   1134   1135   1136   1137   1138   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
636

СИНТАКСИС

Шана жолмен келе жатыр.  Боран қарды жол 

үстінен  сыпырып  тастапты.  Жолаушы  ауылға 

сәскеде жетеді?

Баядауыш қызметінде етістіктің ш ақ форма- 

лары ны ң функционалды қ қалпы да орны ққан.

М ысалы,  ауыспалы  ш ақ  етістіктен  болған 

баяндауыш тар дағды лы  іс-әрекетті,  ұзақ мерзім 

ішінде  болатын  істі  білдіруге  бейімделген.  Інім 



осы каналда  істейді.  Шаруа күріш  егеді.

Осы  м ағы на ерекшелігіне сай  бұл формада- 

ғы баяндауыш табиғат көркін, дағды лы тіршілік 

бейнесін суреттеуге бейім.



Ауыл ж айлауға шыккан кезде, Достың дөңіне 

шығып, жан-жағына көз салсаң, үшы-қиырына көз 

жетпейтін таусыз,  ормансыз дала - өртеңде өскен 

ш алғы н  көкт ем   күндері  осы  арада  дамылсыз 

есетін майда  қоңыр ж елмен  теңселе  қимы лдай- 

ды  да  түрады.  Б үл  қимы л  ж үмсак  желдің лебін 

акырын  ғана  бүлкілдеп  ж атқан  үшан-теңіздің 

бетіндегі қим ы лға үксайды (М ұқанов).

Көркем әдебиетте ауыспалы осы  ш ақ етістік 

баян дауы ш ты ң   н ақты   бір  кезең д егі  та б и ға т 

көрінісін, оқи ға желісін бейнелеу үшін  пайдала- 

натыны бар.

Масақтар тор аттың үстіндегі Бекеңе жетіп 

түр.  Таңертеңгі самал желмен изеле түседі.  Сың- 

сыған масақтар  бір-біріне  созылысады.  Қүлаққа 

естілмес  үн  шығарып,  сыбырласқандай  болады. 

Сары шымшык торғайлар тербетілген масақтар- 

дың  бірінен-біріне  қонып  дәйек  таппайды.  Бекең 

үзак түрып,  зират  болған  түсқа мөлш ерлеп  көз 

жіберді (Мұратбеков).

К елтірілген  үзіндіде  ауы спалы   осы  ш ақ 

етістікті баяндауыштар құраған сөйлемдер нақты 

кезеңге,  мерзімге тұс бейнені елестетеді.  Осыны 

байқататын контекстегі бастапқы (Масақтар торы 

аттың үстіндегі Бекеңе жетіп түр) және  соңғы  

(Бекең үзақ түрып,  зират болған түсқа мөлшер- 

леп көз жіберді) сөйлемдер.  Бұл сөйлемдердің ба- 

яндауыш тары  нақты  осы  ш ақ  (жетіп  түр),  же- 

дел өткен  ш ақ  (көз жіберді) етістіктерден жасал- 

ған. Ауыспалы осы  ш ақ етістіктің бұл жұмсалуы- 

на екі себеп  бар:  бірінш іден,  бұл  ф орм аны ң  па- 

норамды сурет,  бейне тудыруға бейімділігі,  екін- 

шіден,  нақты  осы  ш ақ  етістікке  қарағанда  жи- 

нақы   (бір-ақ сөзден тұруы)  болуы.

Субъектіге тән сапаны  негізінен  ‘сын есім  + 

боладьі  (жүйрік  болады)  түрінде  құралатын  ба- 

яндауыш   білдіреді.  Бұл  құрам дағы   баяндауыш 

барлы қ  стильдерде  жұмсалады.  Баяндауы ш тың 

құрамындағы  көмекш і етістік о ған  ш ақты қ ма- 

ғына үстеп тұр.  Осы компонентті озгертіп ауызекі

тіл  екінші  вариант баяндауыш жасайды  -  ол  ва- 

риант ‘сын  есім  + келеді  (жүйрік келеді)  болып 

құралады.



Қ үм   ішінде  ж олауш ы лар  адасқақ  келеді 

(Мұратбеков).

Ілгеріде аталған сипатына сай ауыспалы осы 

шақ формалы баяндауыш  мақал-мәтелдерде жиі 

жұмсалады:

Көп коркытады,  терең батырады.

Айран ішкен күтылады, шелек жсиіаған түты- 

лады.

Өткен  ш ақты қ мағы нада жұмсалатын баян- 

дауыштар  негізінен  мына  формада  көрінеді:  а) 

жедел  өткен  ш ақ  ф ормалы   етістіктен  (көрді, 



сөйледі)  ж асалған  баяндауыш тар;  ә)  өткен  ш ақ 

есімшеден (көрген, сөйлеген) жасалған баяндауыш- 

тар;  б)  ‘-ып,  -іп формалы  көсемш е  + еді ’ түрінде 

жасалған баяндауыштар; в)  ‘-ған,  -ген  + еді 'құра- 

мындабкасалған баяндауыштар.

1.  О сы лардың ішінде жедел өткен  ш ақ етіс- 

тіктен жасалған баяндауышты стильдік ая таңда- 

май  еркін  ж ұмсалаты н  негізгі  ф орма  деп  есеп- 

тейміз.

Абай Қүлыншақтың сабырлы сықағына кызы- 

ғып күліп жіберді (Әуезов).  Тоғжан осы үйге бірне- 

шерет келіп кетті (Сонда).  Бұл форма іс-қимыл- 

дың өткен  ш ақта болғаны н еш экспрессивті мо- 

дальды  м ағы н а  қоспай,  тек  процесс  қалпы нда 

білдіреді. Сондықган ол стильдік ая талғамай еркін 

жұмсалады.

Өткен ш ақ етістіктің  қалған ф ормалары нан 

жасалған  баяндауыштар  - осыны ң ф ункционал- 

ды  варианттары.

2.  Өткен  ш аққа тән  іс-әрекетті білдіретін ба- 

яндауыш ауыспалы осы  шақ етістіктің болымсыз 

түрі  мен ба,  бе сұраулық шылауларының бірігуі- 

нен де жасалады: айтпаймын ба.



Тракторыңның  бір  жері  бүлініп  қа лға н   екен 

деп жүгіріп келмейін 6е/(Ж әкенов).  Байғүс бала 

не күйде жатыр  екен  деп  ёнді бір  айналып  есікті 

сығаламаймын ба.  Ой,  аллай, зәрем үшып кетті. 

Өзін-өзі алқымынан сығымдап қылқынып жатыр 

екен! (М ұратбе ков).

Бұл - экспрессивті баяндауыштық форма.  Ол 

ауызекі сөзде  мәнерлік үшін жұмсалады.  Форма; 

сірэ, риторикалы қ сөйлемдерге тән баяндауыш - 

тар үлгісімен пайда болған болу керек.  Бұған дәлел

- етістіктің болы м сы зтүрінің  қалыптасуы.

3.  -ған,  -ген тұлғалы баяндауыштардың  қыз- 

мет ерекшелігі есімшеден  жасалуына байланыс- 

ты.  Есімше  іс-қим ы лды   статикалық  қалыпта,




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1131   1132   1133   1134   1135   1136   1137   1138   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет