Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1123/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1119   1120   1121   1122   1123   1124   1125   1126   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
ЖАЙ  СӨЙЛЕМ

629

дәрежеде  өз  пікірін  білдіріп  отырады.  Ондай  ма- 

ғы н ал ар   кү ш ей ту  (м он  беру,  м аң ы з  беру), 

э к с п р е с с и в т і  б а ғал а у ,  с е н ім д іл ік   н е м е с е  

сенімсіздік,  келісу  не  келіспеу  т.б.  болып  келеді. 

М ы салы ,  әрине,  м ен  ж азамын  с ө й л е м ін д е  

объективті  модалдылық  (келер  ш ақ  түрғысын- 

дағы  хабарламаны ң  реалдылығы)  субъективті 

модалдылықпен  (хабарламаның  реалдылығына 

сөйлеушінің  сенімділігі)  толықтырылады.

П р е д и к а т и в т іл ік т ің   ү ш ін ш і  қ а с и е т і  - 

синтаксистік жақтылық  категориясы.  Ж ақтылық 

категориясы  негізінен  етістіктің  жіктік  жалғау- 

лары  баяндауышқа жалғанып жасалады.  Сондай- 

ақ  сөйлемнің  бастауышы  жіктеу,  өздік,  сілтеу 

есімдіктерінен  және  зат  есімнен,  заттанған  басқа 

сөз  таптарынан  жасалып  та  жақтылық  категори- 

ясын  айқындауға  мүмкіндік  тудырады.  Әрі  бас- 

тауы ш   пен  б аяндауы ш   өзар а  ж а қ   ж ағы н ан  

қиысып,  жақтылық  категориясын  біртүтас  фор- 

мада  анықтауға  ы қпал  етеді.  Сөйлемнің  баста- 

уышы  есімше  болып  келген  жағдайда  баяндауыш 

ж ік теу ,  ө зд ік ,  сіл теу   е с ім д ік т е р і  ж ән е  зат 

есімдерден  жасалып  жақтылықты  білдіреді:  кел- 



ген  мен  (сен,  ол,  Асан  т.б.).

С и н т а к с и с т ік   ж а қ т ы л ы қ   к а т е г о р и я с ы  

дегеніміз  -  ол  кез  келген  сөйлем  сөйлеушінің 

қатысы арқылы жасалуымен айқындалады дегенді 

білдіреді.  Сойлем сипатының қандай болуы,  оның 

м а зм ү н ы , 

қ ү р ы л ы м ы , 

м о д а л д ы л ы ғ ы н ы ң  

о б ъ е к т и в т і  ж ә н е   с у б ъ е к т и в т іл іг і  с е к іл д і 

мәселелерді  тек  қана  сөйлеуші  айқындайды.  Сол 

сияқты сөйлемнің жақтылығы да сөйлеушінің қай 

түрғыда  сөйлеуіне  сай  бөлады.  Сөйлемдегі  ха- 

барлама сөйлеуші атынан айтылса, өнда сөйлемнің 

жағы  I  жақ  бөлады.  Ал  хабарлама  қарсы  жақтан 

айтылса  II жақ,  не  қалыс жақтан  айтылса  III  жақ 

бөлып  табылады.

Тілімізде  анық  бастауыш  пен  баяндауыштың 

қ и ы су ы   а р қ ы л ы   қ ү р ы л м а й т ы н   бір  н егізд і 

сөйлем^Брдің  жақсыз  сөйлемдер  деп  аталуы 

кездеседі.  Сөйлемдердің  бүлай  аталуы  анық  бас- 

тауыштарының  көрінбей  жасырын  бөлуына  бай- 

ланысты.  Ондай  сойлемдердің  бастауыштары, 

яғни,  жақтылығы  бөлады,  бірақ  өлардың  баста- 

уыштары  м азмүн-қүрылысы  ан ы қ  сөйлемдер- 

дегідей  атау  септігінде  емес  басқа  септіктерде 

түрғандықтан жасырын бөлады. Ал кейбір сөйлем- 

дерде  үш  жақтың  біреуін  ғана  білдірмей  жал- 

пылықты  нүсқай  айтылады.  Мысалы,  Жоқ,  оны- 



ңызга  келісуге  болмайды  (Нүртазин)  дёген  сөйлем 

жалпы  үш  жақтың  мағынасын  қамтып  түр.  Ап 

жеке жаққа қатысты айтылатын болса, бүл сөйлем: 

Жоқ,  оныңызга  маган  келісуге  болмайды  түрінде 

қүры лар  еді.  С өйтіп,  сөйлем нің  жағы  барыс 

септіктегі маган созімен  айқындалып  бірінші жақ 

болар  еді.  Келесі  бір  сөйлемде  жөғарыдағы  маган

деген  жақ  көрсеткіші  ілік  септікте  келіп  баянда- 

уыш  тәуелдік  жалғауда  түратыны  байқалады: 



Менің  айтуыма  болмай  қалды  гой  (Иманжанөв). 

Бүл  сөйлемді маган  айтуга  болмай  қалды  гой  деп 

қүруға  да  бөлатыны  мәлім.

Сөнымен  жақсыз  сөйлем  деген  атау  шартты 

бөлып  саналады.  Себебі  жағы  жасырын  бөлып 

келетін  сойлемдер  -  тарихтың  терең  қатпарында 

қалыптасқан,  қүпиясы н  ішіне  жасырған  қүра- 

лымдар.  Мүндай  сөйлемдердің  жақтылығының 

сыры  келешек зерттеулер  арқылы  ашыла  беретіні 

дау тудырмайды.  Ойткені сөйлемде бастауыштың, 

жақтылық категөриясының,  бөлуы жалпы қимыл- 

әр ек еттің   за тқ а   төн  екен дігім ен ,  затсы з  іс- 

әрекеттің, қүбылыстың бөлмайтындығымен анық- 

талады.


С өй л ем н ің   бір  белгісі  бөлып  табы латы н 

предикативтіліктің  ерекше  фөрмасы  бөлады.  Ол 

өның  екі  қүрақтан  (көмпөнент)  түратындығына 

байланысты.  Сойлемнің  семантикалық  қүрылы- 

мы  анықталушы  мен  анықтаушыдан,  яғни,  зат 

пен  өн ы ң   сап ал ы қ  мөдалды,  ш ақты ,  ж ақты  

белгісінен  қүралады.  Бүл  екі  қүрақтың  арасын- 

дағы  қатынас  предикативті  қатынас  деп  аталады. 

Сөйтіп  бүдан  предикативтілік дегеніміз -  бірінші, 

субъект пен предикат (лөгикалық аспект), екінші, 

тема мен рема  (қарым-қатыстық аспект),  үшінші, 

бастауыш пен баяндауыш  (грамматикалық аспект) 

араларындағы  байланыс  (қатынас)  деген  түжы- 

рым  туады.

Б үл  тү ж ы р ы м д ы   к е й б ір   з е р т т е у ш іл е р  

предикативтілік  пен  предикативті  қатынас  тең 

деген  үғымда  қарастырады.  Бүндай  көзқарас  бір 

негізді  сөйлемдерді  сөйлем  қатарынан  шығаруға 

әкеліп  сөғады.  Предикативтілік,  яғни,  сөйлем 

мазмүнының  шындық  бөлмысқа  теңестірілуі  тек 

қана  зат  пен  өның  қимыл-әрекеттік  ңемесе  басқа 

бір  сапасы нан  түрмайды.  Ол  заттың  түрақты  

күйінен  (статикалық) де қалыптасады.  Бір  негізді 

атаулы  сөйлемдер  өсындай  заттың  түрақты  күйі 

мен  сөйлеушінің  қатынасынан  туады.

Предикативтіліктің  тағы  бір  қасиеті  -  интө- 

нация.  Интонация сойлем мазмүны мен сөйлемнің 

көңіл-күй  әсерлерін  қөса-қабат  айқындайды.  Ол 

сөйлемнің қүрылымы мен мазмүны және сөйлеу- 

шінің  субъективтік  қатынасын  бейнелеуге  қаты- 

сады.  Сондықтан  да  интонацияның  ішкі  сипаты 

күрделі  болады.

Жай  сөйлем  өзінің  қүрылымына,  мазмүны- 

на  қарай  әр  түрлі  типтерге  бөлінеді.  Сондықтан 

да  сойлемдер  оз  формаларына  сай  алуан  қырлы 

болып  келеді.

Қорыта  келгенде,  бір  сөзден  немесе  бірнеше 

соз  тіркесінен  қүралған,  өз  алдына дербестігі  бар 

шындық  болмыстың  өзі  не  оның  бір  сапасы  ту- 

ралы  сойлеушінің  ойы  жай  сөйлем  деп  аталады.





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1119   1120   1121   1122   1123   1124   1125   1126   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет