Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1122/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1118   1119   1120   1121   1122   1123   1124   1125   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
СИНТАКСИС

Сөйлемнің қүрылымдық және семантикалық 

екі  белгісінің  озара  қарым-қатысы  қандай  бола- 

ды?  Бүлардың  қарым-қатысы  оте  тығыз  байла- 

нысқаҢ.  Яғни,  сойлемнің  белгілі-бір  қүрылымы 

болуы  қандай  міндетті  болса,  ол  қүрылымның 

мағынасы,  мазмүны  болуы  да  сондай  міндетті 

екені белгілі.  Олай  болса сөйлемнің бүл екі белгісі 

бірінсіз-бірі  жеке  дара  өмір  сүре  алмайды  екен. 

Бүл  таңбаланушы  ш ындық  болмыс  -  денотаттың 

санадағы  көшірмесі  мен  таңбалаушы  тіл  қүрал- 

дарының  бірлігі  болып  табылады.  Мысалы,  Агаш 



күрек деген  атаулы  сөйлемді  алайық.  Бүл  сөйлем 

анықтауышы  бар  зат  есімді  сөз  тіркесінен жасал- 

ған.  Дәстүрлі  түжырым  бөйынша  интонациясы  - 

екі  создің  арасында  пауза  жоқ,  біртүтас  интона- 

ция.  Арасына  пауза  қойы лса,  басқа  мағыналы 

сөйлемге  айналады:  Агаиі-күрек.  Бүл  пауза  арқы- 

лы  жасалған  сөйлемнің  мағынасы  арнайы  күрек 

ф о р м асы н д а  ж а с ал ға н  



агаш  д е ген   ойды 

білдірмейді,  күрек  ретінде  қолданылатын  агаш 

деген  мэнді  білдіреді.  Дәл  осындай  формамен 

барлық  тіркестер  бірдей  өзгеріп  сөйлемдік  маз- 

мүнға  ие  бола  бермейді.  Мысалға  жоғарыдағы 

тәсілмен  Алтын  сагат  сойлемін  қарастырайық. 

Бүл да  қабыса  байланысқан  соз  тіркесінен жасал- 

ған  атаулы  сөйлем.  Енді  сөйлемді  пауза  арқылы 



Алт ы н-сагат   тү р ін д е  қ ү р с а қ   л о ги к а л ы қ   ой 

қ а л ы п тасп ай д ы .  Б үл  қ ү р ы л ы м   м ен  м азм ү н  

бірлігінің  ажырамайтын  қасиетін  көрсетеді.  Ал- 

дыңғы  сөйлемдегі  бастауыш  агаш  сөзінің  күрек 

бөлу  сапасы  бар  бөлғандықтан  қүрылым  сөйлем 

ретінде  танылып  отырса,  кейінгі  қүрылымдағы 

бастауыш  алтын  сөзінің  ондай,  яғни,  сагат  болу 

сапасының  жоқтығынан  тіркес  сөйлем  бола  ал- 

май  отыр.

Предикативтілік  -  барлық  сөйлем  формала- 

рына  тән,  сойлемді  қарым-қатыс  бірлігіне  жат- 

пайтын  соз,  соз  тіркесінен  ажырататын  бірден- 

бір  қасиет,  белгі.  Предикативтілік  туралы  түжы- 

рымның  екі  түрі  бар:  Біріншісі  -  жоғарыда  ай- 

ты л ға н  

м а з м ү н н ы ң  

ш ы н д ы қ  

б о л м ы с қ а  

теңестірілуі;  екіншісі  -  сөйлемді  қүраушы  қүрақ- 

тар  (компонент)  арасындағы  арнайы  қатынас.

Алғашқы  түжырым  бойынш а  предикатив- 

тіліктің  ажырамас  үш  -  модалдылық,  шақтылық 

жэне  жақтылық  қасиеттері  болатыны  айтылды. 

Модалдылық  объективті  жэне  субъективті  болып 

ек іге  б о л ін е д і.  О б ъ е к т и в т і  м о д а л д ы л ы қ   - 

сөйлемдегі  хабарламаның  (сообщение)  шындық 

болмы сқа  қаты сы .  Бүл  екі  түрғыда  керінеді: 

біріншісі  -  реалды  іс-әрекет,  қимыл-қөзғалыс, 

оның үш  шақта  (осы,  келер,  откен)  отуі;  екіншісі

-  реалды  емес  іс-эрекет,  қимыл-қозғалыс,  яғни, 

бүйрық,  қалау,  тілек,  қажеттілік  тәрізді  хабарла- 

малар.


Реалды  модалдылық  ашық  райдың  үш  ша- 

ғында  корінеді:  Қарашоқыдагы  қыстауга  келген 



соң  Абай  ең  әуелі  әкесіне  бармай,  Күнкенің  үйіне 

кірді.  Мүнда  Абайдың  ең  жақсы  көретін  туысқа- 

ны  -  Қүдайберді  коптен  бері  науқас  болатын.  Ал- 

дымен  соган  амандасып,  жайын  білмек.  Қүдайберді 

биік  төсек  үстінде жотеліп  жатыр екен (Әуезов).

Реалды  емес  модалдылық  ашық райдан  басқа 

қалау,  бүйрық,  шартты  райлардағы  және  тілек, 

күм эн,  қажеттілік  тәрізді  модалды  мәндердегі 

сойлемдермен корініс береді:  - Менің тілімді алсаң,

-  деп  Қүдайберді  біраз  ойлады  да,  -  болма!  Үлық- 

тық  қасиет  емес  екен.  Козіміз  жетті  гой.  Бектік 

бүзады  екен  және  түбінен  қайыр  шықпайды,  қар- 

гыс  шыгады  екен.  Жас  оміріңді зая  қылма! -  Тіленіп 

жүрген  корінеді  гой  әкесінен.  Анау  Тәкежан-ақ 

боп  қарық  басын!  деп,  Қүдайберді  тоқтап  қалды. 

Қайта  оларга  қолы  батыл  тиетін  жасты  салу 

керек.  ...Тек  бізді  озіміздің  елдің  адамы  деп  аман 

қалдырмаса,  жер  жаман,  -  деп  Жүмабай  іиошыта 

сойлегісі  келеді.  “Шожеге  үқсадым-ау!..  Шындап 

үқсай  алар  ма  екен ?! ”  -  деп,  ішінен  қызгана  қүмар- 

тқан жай  барды.  -  Ол  намазды  жаңа мешіт  ішінде 

үзақ  оқитын  да  шыгар...

О б ъ ек ти вті  м о д а л д ы л ы қ т ы ң   реалды   іс- 

эрекетті  сипаттайтын  түрінде  синтаксистік  шақ- 

тылық категориясы  үш  шақта түрады: оқып отыр- 



мын,  оқимын,  оқыдым.  Ал  реалды  емес  іс-әрекет- 

те  осы  шақ  пен  өткен  шақ  мағыналары  қамтыл- 

май  тек  келер  шақ  пен  болашақта  оту  мағынала- 

ры  сипатталады.  Бүл  мағыналар  бүйрық  және 

қалау  райларында  байқалады:  оқы,  оқыгым  келді 

т.б.  Б үларм ен  қатар  қаж еттілікті,  болжауды 

білдіретін  создер  (керек,  қажет,  іиыгар  т.б.)  ар- 

қылы  жасалған  сойлемдерде  де  ш ақ  мағынасы 

болашақтағы  істелетін  қимыл-әрекетті  білдіреді.

Синтаксистік  ш ақты лық,  модалдылық  ка- 

тегорияларының  негізі  морфологиялық  шақ,  рай 

к а т е г о р и я л а р ы  

б о л ы п  

т а б ы л а д ы . 

Б ір а қ  

синтаксистік  категориялардың  қүрамына  лекси- 

кал ы қ   ш ақты ,  м одалды лы қты   білдіретін  соз 

(кеше,  бүгін,  мүмкін,  шыгар  т.б.)  мағыналары  да 

қатысатын  болғандықтан  бүл  категорияны  мор- 

фологиялық  категориямен  тең  деп  қарамауымыз 

керек.  Сонымен  бірге  грамматикалық  формалар 

ж е к е -ж е к е   зе р тт е л іп   с и п а т т а л а т ы н   б олда, 

синтаксистік  категориялар  бір  сөйлем  қүрамын- 

да, бір-бірімен тығыз байланыста жэне бәрі бірігіп 

предикативтілікке  қосылып  сөйлем  мазмүнын 

қүруға  қатысады.

Модальдылықтың  екінші  түрі  -  субъективті 

модалдылық  деп  аталады.  Субъективті  модалды- 

лы қ дегеніміз  -  сөйлемде  айтылатын  хабарламаға 

сойлеушінің  қатысы  болып  табылады.  Сойлемде 

айтылып  отырған  мазмүнға  сөйлеуші  әр  түрлі




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1118   1119   1120   1121   1122   1123   1124   1125   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет