Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1111/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1107   1108   1109   1110   1111   1112   1113   1114   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
2.2.3.  Меңгеріле  байланысқан  есімді 

сөз  тіркестері

Меңгеріле  байланысқан  есімді  сөз  тіркестері 

онша көп кездеспейді және барлық есімдер бірдей 

ондай  соз  тіркесінің  меңгеруші  сыңары  бола  ал- 

майды.  Есімдердің  ішінде  кобінесе  бастауыштың 

куйін,  халін білдіретін  сөздер  есімді  сөз  тіркесінің 

басыңқы  сыңары  болып  жиі  жүмсалады.  Олар 

мынандай  есімдер:

1 . С ы н   е с і м д е р .   Негізінде,  сөз тіркесінің 

бағыныңқы  сыңары  болатын  сын  есімдер  баян- 

дауыш   қ ы зм е тін д е   ж үм сал ған д а,  есім ді  сөз 

тіркесінің  басыңқы  сыңары  болып  та  айтылады. 

Бірақ  олардың  бәрі  бірдей  сөз  тіркесін  қүрай  ал- 

майды:  мысалы,  заттың  тусін  білдіретін  сын 

есімдер тек қардан  ақ,  қаннан  қызыл,  куйеден  қара 

сияқты  тіркес  қүрамында  келеді,  ал  заттың  ішкі

-  сыртқы  сапасын  білдіретін  сын  есімдер  ондай 

қүрамда  әлдеқайда  көп  кездеседі,  мысалы:  өзіңе 

жақсы, маган тусінікті, тазалыққа жаман,  ақшага 

сараң,  жусаннан  биік.

Б ар ы с,  ш ы ғы с,  к о м е к те с ,  кейде  ж аты с 

септіктерінде  айтылып,  сын  есіммен  тіркесетін 

сөздер  толы қтауыш тық  қатынаста  жүмсалады: 



Жуас  туйе  жундеуге  жақсы.  Қаршыга,  буркіт 

тазалыққа  уйір,  қарақус,  кушеген  олексеге  уйір 

(Мақал).  Онімсіз  іске  шеп-шебер  (Абай).  Коңілсіз 



қулақ  ойга  олақ  (Абай).  Істегенің  еліңе  жақсы, 

уйренгенің  озіңе  жақсы.  Жақсы  -  ісімен  жақсы 

(Мақал).  Бунда  сидиган  сирек  шоптер  қап-қара 

(“Ж үлдыз” ).

2.  З а т   е с і м д е р .   Зат  есімдердің  ішінде 



агаш,  тас,  комір сияқты  атаулардан  гөрі куиі,  бай, 

мейрам,  сын  сияқты  абстракт  зат  есімдер  баянда- 

уыш  қызметінде  соз  тіркесінің  меңгеруші  (ба- 

сыңқы) болшегі болып коп жүмсалады: Елім менің 

жерге  бай,  Айдынды  шалқар  көлге  бай  (Жамбыл). 

Қашпақ,  қумақ  -  ерге  сын,  көшпек,  қонбақ  -  жер- 

ге  сын  (М ақал).  Сендер  бір-біріңе  қонақсыңдар 

(Мүстафин).  Білгенге маржан,  білмеске  арзан,  на- 



дандар  баһра  ала  алмас  (Абай).



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1107   1108   1109   1110   1111   1112   1113   1114   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет