Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1088/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1084   1085   1086   1087   1088   1089   1090   1091   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
уйді  улкен  еппен  жасатып  еді  (М үсірепов).  2. 

Колемдік  мәні  бар  комектес  жалғаулы  создер 

қ о з ғ а л ы с -ә р е к е т ін   б іл д ір етін   етіс тік те р м е н  

тіркесіп,  мекендік  мағынаны  білдіреді.  Жолмен 



келдім,  муздың  устімен  журдім,  орманның  арасы- 

мен  келдім,  арықтың  жагасымен  келе  жатыр, 

булттың  арасымен  ушып  келеді.  3.  Осы  типтес 

соз  тіркестерінің  бірқатары  қозғалыс-әрекетінің 

тәсілін  білдіреді.  Мүндай  соз  тіркестері  транс- 

порт  (колік)  атаулары ны ң  қозғалы с-орекетін  

білдіретін  етістіктермен  тіркесуі  арқылы  жасала- 

ды.  Мысалы:  маіиинамен  келді,  атпен  барды,  са- 



молетпен  ушты,  поезбен қайтты,  параходпен  шар- 

лады.  4.  Мезгіл  мәнді  есімдер  комектес  жалғау- 

лары  арқылы  етістікпен  тіркескенде,  қим ы л- 

орекеттің  мезгілін  білдіреді.  Мысалы:  мезгілімен 

жеу,  тунімен  сөйлесу,  таң  атысымен  кету,  хабар 

келісімен  жөнелу.  Ақбала  тунімен  көрдей  қараңгы 

уйде  жатты  (Н үрп ей ісов).  Мезгілімен  тама- 

гын  дайындау  -  Зейнептің  одеті  еді  (М айлин).

5.  Комектес жалғаулы соз тіркестерінің бірқатары 

қимыл-әрекеттің себебін білдіреді.  Үшпадай бөркін 

киген  оқіиырайтып,  Аязбенен  қызарып  ажарланды 

(Абай). Ашумен қатты қызарып алган еді (Әуезов). 



Ашумен  кісі  не  айтпайды,  ашумен  айтқан  сөзді 

періште  жазбайды  деген  (Майлин)  т.б.

2.2.  ЕСІМДІ  СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ

Есімді  қабыса  байланысқан  соз  тіркестері 

колемі  жағынан  оте  коп.  Оның  озі  есімді  соз 

тіркестерінің  бағыныңқы,  басыңқы  сыңарлары- 

н ы ң   қ ү р а м ы н а   б а й л а н ы с т ы .  Е сім д і  соз 

тіркестерінің  басыңқы  сыңарлары  зат  есім,  сын 

есім,  сан  есім,  есімдіктер  болады.  Әрине  олардың 

басыңқылық  дәрежесі  әр  соз  табымен  тіркесінде 

әртүрлі.  Ал  сол  таптарының  жетегінде  айтылып, 

оларға бағынып түратын создер де кобіне  есімдер, 

сол  сияқты  басқа  да  соз  таптары  да  жүмсалады.

Е сім д і  соз  т ір к е с т е р і  соз  т а п т а р ы н ы ң  

тіркесінің  негізінде  үш  түрлі  қүрамда  озара  соз 

тіркесін  қүрайды.  Біріншіден,  ортүрлі  соз  тапта- 

рының  тіркесі  арқылы  жақсы  оқуіиы,  екі  бала, 



бул  уй.  Екіншіден,  бір  соз  таптарына  жататын 

создердің  тіркесі  арқылы:




606

С И Н ТАК СИ С

а)  зат  есім   +   зат  есім: 

темір  курек,  қол  саеат; 

ә)  есім дік  +   есім дік: 



бул  өзі;

Ү ш ін ш ід ен ,  бір  сө зд ің   қ ай тал ан у ы   ар қы л ы : 



даңқымен  даңқты,  бойбішемдей  бәйбіше, 

жақсының  жақсысы,  пысықтың  пысыеы. 

Е сім ді  сө з  т ір к ест ер і  озара  қ аб ы с а,  м еңгеріле 

ж ән е  м атаса  б ай л ан ы са д ы .

2.2.1.  Қабыса  байланысқан  есімді 

сөз  тіркестері

Қ а б ы с у   қ а з а қ   тілінде  өте  ж и і  қ о л д ан ы л ад ы . 

О н ы ң   об ъ ек тілер і  б а с қ а   б ай л ан ы су   ф о р м ал ар ы н а 

қар аған д а кең .  Қ а б ы с а  б ай л а н ы с қ а н  сөз тіркестері 

өзара  е ш қ а н д а й   ж ал ғау сы з,  т е к   қ а т ар   түру  (к е й - 

де  а л ш а қ   та  түру)  а р қ ы л ы   тіркеседі.  Қ аб ы са  б ай - 

л а н ы с қ а н   с ә з   т ір к е с т ер ін ің   гр а м м ат и к а л ы қ   б ай - 

л а н ы с   ам ал ы   -  сө зд ер д ің   ө р ы н   тәртібі.

Қ а б ы с у д ы ң  

есімді,  етістікті 

ж ән е 


ортақ 

басыңқылы 

үш   т ү р л е р і  бар.

Е сім ді  қ а б ы с у д ы ң   екі  түрі  бар: 

есімді  қабы- 

су,  ортақ  қабысу. 

О лар  с ө й л ем д е гі  о р н ы   ж ә н е  

с ө з   т а п т а р ы н ы ң   ә р   т ү р л і   б ө л у ы н а   с ә й к е с  

ерекш ел ен ед і.

Қ аб ы са  б ай л ан ы саты н  есімді сөз тіркестер ін ің  

қ ү р а м ы   ә р   т ү р лі,  ө н ы ң   б а ғ ы н ы ң қ ы   сы ң а р л а р ы  

м ы н а  сөз  т ап т ар ы   бөлады :

3  а  т  е  с  і  м: 



темір  курек,  агаіи  курек,  жел 

диірмен;

С  ы  н  е  с  і  м: 



биік  тау,  қызық  өмір,  жақсы 

талап,  малды  жер,  етікші  бала,  жумысшы  адам 

т.б .;


С  а  н 

е  с  і  м: 



уіи  кісі,  мың  қой,  оныншы 

мектеп,  жиырма  бесінші  уй 

т.б.;


Е  с  і  м   д   і  к: 

бул  қала,  мына  бала,  ана  кісі, 

осы  ауыл,  сол  табыс 

т.б.;


Е  с  і  м  ш   е: 

айтылеан  соз,  келген  кісі,  айтар 

соз,  келетін  бала,  айтатын  соз 

т.б.;


Қ   и  м  ы  л   е  с  і  м  і: 

қызу  жумыс;

Ү  с  т  е  у: 



бугін  бала,  ертең  оқытушы; 

Е л і к т е у і ш   с ө з :  



қарқ-қарқ  кулкі. 

Н егізгі  сөзд ер  м ен   к ө м ек ш і  создер: 



Асан  си- 

яқты  бала,  уйдің  қасындагы  жер,  мектепке  дейінгі 

қашықтық,  Берік  деген  бала 

т.б.  Бүларды   ж и н а қ - 

тап ,  есім д ер м ен   қ а б ы с а   б ай л а н ы с а ты н   сөзд ерд і 

сх ем ам ен   б ер се к   б ы л ай   б олар  еді:

-  зат  есім ;

-  с ы н   есім;

-  сан   есім ;

-  есім дік;

-  есім ш е;

-  қ и м ы л   есім і;

-  үстеу;

-  т ү р а қ т ы   тіркестер;

-  негізгі  сөзд ер  м ен   к ө м ек ш і  создер

Есімді  сөз  тіркестерінің  басы ңқы   сыңары 

зат  есім,  сын  есім,  сан  есім,  есімдіктер  бөлады. 

Сөл  сияқты  сөңғы  кезде  ғалымдар  Р.Әмірөв пен

С.Исаев  есімше,  қимыл  есімдерінің  де  заттануы 

арқылы  басыңқы  сыңарда  жүмсалуын  есімді  сөз 

тіркестеріне  жатқызып  жүр.


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1084   1085   1086   1087   1088   1089   1090   1091   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет