Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис


  Қимыл-әрекеттің  кімнен  басталғандығын



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1083/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1079   1080   1081   1082   1083   1084   1085   1086   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
1.  Қимыл-әрекеттің  кімнен  басталғандығын 

атап  көрсетеді.  Мысалы:  душпаннан  қашты,  сізден 

қашты;  жіптен  секірді,  сымнан  секірді;  оттан 

қаргыды.  Жауыздардан  қашып  келе  жатып,  ке- 

неттен  тап  болганымды  қарашы  (Сейфуллин).

2.  Еңбектен  қашу,  сырт  қалу  мағынасын 



білдіреді.  Мүндай  соз  тіркестерінің  бағыныңқы

сыңарларында  кобінесе  қимыл-есімдер  жүмсала- 

ды.  Мысалы:  Мал  багудан  қашу,  егін  егуден  қашу. 

Еңбек  қылудан,  қызмет  қылудан  қашып  еріншек 

атанып,  ез атанып,  ырысқа дуспан болады.  (Абай).

П ы сы қтауы ш ты қ  қаты н аста  ж үмсалаты н 

шығыс  жалғаулы  соз  тіркестері  мынадай  мағьі- 

наларда  ж үм салады :  1.  К олем дік  қаты насты  

білдіреді.  М үн дай   м ағы н ан ы   білдіретін   соз 

тіркестерінің бағыныңқы сыңарларында көлемдік, 

мекендік  мәні  бар  сөздер  қолданылады.  Мыса- 

лы:  уйден  қаіиу,  қудықтан  шь.гу,  арбадан  тусу, 



қайықтан  секіру,  арықтан  аттау,  уйдің  төбесінен 

қаргу. Он  екі эс-эс турмеден  қашып  шыққан (Сей- 

ф уллин).  Алтын  наганы  ж арқырап  шанадан 



ақырын  тусті  (Нүрпейісов).  2.  Себебін  білдіреді. 

Мысалы:  қорыққандықтан  қашты,  уялганнан 



секірді,  қаж ет  болганды қт ан  т уст і,  ауа 

жетпегендіктен  шықты,  лажы  жоқтықтан  ерді. 

Сары  мүрт  қорыққанан  қашып  ала  жөнелді  (Тоқ- 

мағамбетов).  3.  Кездесу,  кезігу,  күтіп  алу  мағы- 

насындэ.  Алдынан  шыққан  меньшевик  эсерлерге 



қолын да берместен өтіп кетті (Шашкин). 4.  Үрла- 

ну,  жасырыну,  көзге  туспеу  магынасында  жумса- 

лады.  Мысалы:  терезеден  шыгу,  жабдықтан  тусу, 

балконнан  секіру.  Үйінің  жабдыгынан  тусіп,  қай- 

та  шыга  алмай,  қолга  тускен  (Сейфуллин).

П си хи калы қ  сезім ді,  қалы пты   білдіретін 

етістіктердің  ішінен  қорқу,  сескену,  имену,  қысы- 

лу  тәрізді  етістіктер  мағыналық  жағынан  ерекше 

топ  қүрайды.  Бүл  етістіктер  оздерінің  тура  ма- 

ғыналарында  тек  қана  шығыс  жалғаулы  создерді 

меңгереді.  Ойткені бүл етістіктер негізінен, белгілі 

бір істің, уақиғаның, жағдайдың себебін білдіреді. 

Мысалы:  Сонда  өрттен  қорқып,  қаіиып  шыққан 



елді  қугызып  журіп  сабатын,  Қонайга  жеңгізіп 

берген  едік  (Әуезов).

Ш ығыс  жалғаулы  создер  мен  бүл  тәрізді 

е т іс т ік т е р д ің   б а й л а н ы с ы н а н   қ ү р а л ғ а н   сөз 

тіркестері  мынадай  мағыналарды  білдіреді:  1. 

Себептілікті  білдіреді.  Мүндай  соз  тіркестерінің 

бағыныңқы  сыңарларында  себептіліктің  мәнін 

ашып  көрсететін  есімше  түлғалы  сәздер  қолда- 

нылады.  Мысалы:  Журттың  урганынан  қорқып 



тез  тобырга  көз  жіберген  (Сейфуллин).


жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1079   1080   1081   1082   1083   1084   1085   1086   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет