Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1068/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1064   1065   1066   1067   1068   1069   1070   1071   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
когалдандыру,  білімді  жетілдіру  т.б.);  2)  адамның 

ішкі  коңіл-күйін  білдіретін  армандау,  сағыну, 

тәрізді  етістіктердің  меңгеруі  арқылы  (галым  бо- 

луды  армандау,  баласын  сагыну  т.б.);  3)  үнату, 

қүрметтеу  мағы насы н  білдіретін  етістіктердің 

меңгеруі  арқылы  (улкенді  сыйлау,  ананы  қурмет- 

теу,  оқу  озаттарын  мадақтау,  сәбиді  еркелету 

т.б.);  4)  қирату,  күйрету  мағынасын  білдіретін 

ортеу,  мылжалау,  езу тәрізді етістіктердің меңгеруі 

арқылы  (ескі  заттарды  ортеу,  жауды  куйрету, 



жыланның  басын  мылжалау,  балиіықты  езу  т.б.);

5)  күту,  мәпелеу, торбиелеу мағынасын  білдіретін 

етістіктердің  меңгеруі  арқылы  (сәбиді  торбиелеу, 

жеміс  агашын  осіру,  окені  куту,  ауруларды  та- 

мақтандыру т.б.);  6) қозғалыс - әрекетін білдіретін 

м ін у ,  бату,  ү м ты л у ,  сү ң гу   т ә р із д і  салт 

етістіктердің  меңгеруі  арқылы  (поезга  міну,  бат- 

паққа  бату,  жауга  умтылу,  суга  суңгу  т.б.).

Жалаң берік меңгеру мен әлсіз меңгеріле бай- 

ланысқан  соз  тіркестері  бір  сөйлемнің  аясында 

жарыса қолданыла береді,  яғни бір етістік бірнеше 

септік жалғаулы  сөздерді  меңгеретін  болса,  олар- 

дың  біреуі  берік  меңгерудің  қатарына  жатады да, 

қалғандары  арқауы  бос  әлсіз  меңгерудің  қүра- 

мына  енеді.  Меңгерудің мүндай түрі  мына торізді 

жолдармен  жасалады:  1)  бір  нәрсені  жасау  мәнін 

білдіретін  сабақты   етістіктер  табыс  жалғаулы 

создермен  тіркесіп,  меңгерудің  берік  түрін  қүра- 

ғавда жатыс, комектес жалғаулы создермен (киімді 



қолы  босаганда  машинамен  тігу)  және  барыс,  жа- 

тыс,  шығыс  жалғаулы  создермен  (бала  бақшасын 



кірпіштен  жаз айында  орталыққа  салу)  әлсіз  бай- 

ланысқа түседі; 2) қирату, күйрету мәнін білдіретін 

сабақты  етістіктер  табыс  жалғаулы  создермен 

меңгерудің  берік  түрін  қүрайды  да,  ал  жатыс, 

комектес  жалғаулы  создермен  (зәулім  теректі 

балалар  жоқта  трактормен  қулату)  және  шы- 

ғыс,  комектес  жалғаулы  сөздермен  (іиыныны  ор- 



тасынан  кескішпен  кесу)  әлсіз  меңгерудің  түрін 

қүрайды;  3)  болу  және  қосу  мәнін  білдіретін 

сабақты  етістіктер  табыс  жалғаулы  создермен 

меңгерудің  берік  түрін  қүрағанда  барыс,  комек- 

тес  жалғаулы  создермен  (тақтайды  арамен  екіге 

болді)  және  шығыс  жалғаулы  создермен  (теріні 

еттен  ажырату)  меңгерудің  әлсіз  түрін  күрай- 

ды;  4)  тамақтану,  қоректену  мәнін  біддіретін  са-

38-1078



б ақты   етістіктер  табы с  ж алғаулы   сөздерм ен  

меңгерудің  берік  түрін  қүрайды  да,  ал  шығыс, 

көмектес  жалғауларымен  меңгерудің  әлсіз  түрін 

қүрайды  (палауды  иіетінен  қолмен  жеу);  5)  естіп 

қабылдау  мәнін  білдіретін  сабақты  етістіктер  та- 

быс  жалғаулы  сөздермен  берік  меңгерудің  түрін 

қүрайды  да,  ал  шығыс  жалғаулы  сөздермен  әлсіз 

меңгерудің  түрін  қүрайды  (жаңалықты  радио- 



дан  тыңдау,  киноны  теледидардан  көру);  6)  қоз- 

ғалыс  -  әрекетін  білдіретін  салт  етістіктердің 

бірқатары  барыс  жалғаулы  сөздермен  тіркесіп 

берік меңгерудің түрін қүрағанда,  шығыс, комек- 

тес,  жатыс,  жалғаулы  создермен  арқауы  бос  әлсіз 

б а й л а н ы с қ а   түседі  ( М осквага  Ленинградт ан 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1064   1065   1066   1067   1068   1069   1070   1071   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет