Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1048/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1044   1045   1046   1047   1048   1049   1050   1051   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
беріп жатқан корінеді (Сонда).

4.  Біреулердің  сөзіне  сүйену  арқы лы   не  бір 

нақты дерек негізінде білдірілетін модальдық ма- 

ғы на.  Бұл  модальдық  м ағы наны ,  я ғ н и   сөйлеу- 

шінің сөйлемде айтылмыш хабар тарапты пікірін 

білдіруде  негізгі  ұйы тқы   қы зметін қазақ тілінде 

“д е ”  ф ормасы  атқарады.  Ол  бұл  ретте  көбінесе 

дейдітүрінде,  ара-тұра тіпті  “деп  айтады ” ,  “деп 

естиміз”,  “деген сөз бар” сияқты құрамда да қол- 

данылады: Әсіресе жандарал кеңсесі ашулы  дейді 

(Әуезов);  Чиң атты шығыс жақта хан бар дейді 

(Тарихи  жырлар);  Бәрінің  хабары  жаксы  емес, 

тарпы ж аман деседі (Әуезов); Алты айдан кейін 

кайтарады деген соз  бар (Аймауытов);  Бір ж ыл- 

да  т амам  болды деп  айтадүр  (Тарихи  жырлар); 

Айтады Қаражан деп атын оның (Сонда);  Тему- 

шын деп  естиміз әуелг/ атын (Сонда).

5.  Қ азақ тіліндегі модаль сөздердің келесі бір 

сем антикалы қ  қы ры   сөйлеуш інің  сөйлемде  ай- 

ты л ған   ойды   өз  тар ап ы н ан   қостау  (растау) 

түріндегі  пікірінен көрінеді.  Бұл  модальдық ма- 

ғ ы н а н ы рас, расында,  шынында,  анығыда сөздері 

білдіреді,  мысалы: Арғысын бір-ак алла біледірас 

(Абай); Рас,  тақсыр,  сіздің алдыңызға лайык ада- 



мымыз жок  (Қ ам бар);  Расы, Адак  бэске катыс- 

паған  (Сейфуллин);  Анығында,  Бөжейдің  асы 

талайдан  болм аған  ас  делінді  (Әуезов);  Шын- 

дығында,  жаңағы сөз талай түпкірдің үстін бас- 

ты (Сонда).

6.  Ж алпы  модальдық м ағы наны ң  келесі  бір 

түрі сөйлеушінің сөйлемде айтылған ой жөніндегі

ны қ сенімімен байланысты.  Оны көпш ілік түркі 

тілдеріндегі сияқты қазақ тілінде де негізіненә/ш- 

не ж әне әлбетте сөздері біддіреді. Алайда бұл екі 

лексемаға қатысты көңіл аударатын бір нәрсе: бұл 

екі сөз ауыз әдебиеті  үлгілерінің де, ақын-жырау 

шығармаларының да ешқайсысынан  кездеспейді: 



Тек Абайдан былай карай ғана ұшырасады:  Өзге- 

лер басын изейді, Әрине,  деп макұлдап; Әринемен 

ел кетті, кокиланды, мактандъг,  Келмесең егер сен 

бізге,  Сау болмас па ем,әлбетте.

М.Әуезов қазақ тілінде тек модальдық мәнде 

ғана  қолданылатын  бұл  екі  сөзді  негізінен діни 

тексте, орыс кейіпкерінің сөзінде  ғана пайдала- 

нады,  мысалы: Шэрібжан халфе,  Самұрат мэзін 

халык көрген фэлэкэтка  әлбетте куанады; Әлбет- 

те,  әлбетте,  Ибраһим  мырза,  гүмэн  жок,  сіздікі 

тура. Әлбетге, әлбетге! деп асыға жөнелді, Әрине, 

Россия патшасының жеңілгені жаксы.  Сырт кара- 

ғанда,  әрине,  бұл создеріңіз дұрыс (Әуезов).

Осы екі сөзге байланысты тағы бір аң ғарға- 

нымыз:  бұл екі лексема  Ш әкәрім ,  М ағж ан, Ай- 

мауытов ш ығармаларында кездеспейді, тіпті ди- 

алогта да қолданбаған.

7.  Тілек  (қалау),  н и ет-пиғы л  (намерение) 

мәнді модальдьіқ мағына. Модальдық мағынаның 

бұл түрі қазақ тілінде -са (-се) екен,  -са (-се) дейім 



(деймін) аналитикалық құрамасы  (формасы)  ар- 

қы лы  білдіріледі,  мысалы:  Мына  ж акта  кедей 



Қамбар деген адам  бар,  сіз сонышақыртып алса- 

ңыз екен  (Қамбар батыр);  Сорлы баланың ит сал- 

пакта жүргенін кормей өлсем екен  (Мүсірепов); 

Одан гәрі кітапка ден қойса дейім  (Иманжанов); 

Кітапты сатып алм ай түрып эуелі окып корсем 

дейім (“Ж ұлдыз” ).

8. Қазақ тілінде модальдік мағынаның сөйлеу- 

шінің сөйлемде айтылған хабар жөніндегі күдік- 

күм әнім ен  байланысты  да  түрі  бар.  Тілімізде 

мұндай  модальдық мағы наны әдетте -ар м а екен, 

-са неғылсын, кім біледі сияқгы аналитикалық кон- 

струкциялар білдіреді.  Оны мына бір сөйлемдер- 

ден айқы н көруге болады.

Қазактың  жайын  жаксырак  білеміз  десек, 

м акт анған  болар  м а  екеміз  (Аймауытов).  Кім 

біледі,  тэуірлеу үйдің кылжакбастары да болады 

( Сонда).  Осы жолы Абай мерт болмаса неғылсын 

(Әуезов).

Қ азақ тілінде  кейде екі модаль сөз қатарласа 

қолданылады,  мысалы: Абылай м үм кін білем осы 



болар (Тарихи жы рлар); Ж аңа келген конактың 

кұрмет іне  ішу  керек  шығар  (А ймауы тов).  Ал- 

д ы ң ғы   сөйлемдегі  білем  мен  м ү м кін ,  келесі





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1044   1045   1046   1047   1048   1049   1050   1051   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет