Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1044/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1040   1041   1042   1043   1044   1045   1046   1047   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
576

МОРФОЛОГИЯ

ған.  С он д ай -ақ тілімізде  қазір  бұлардан  өзге де 

біраз жекелеген лексем алар,  сол  қатарда,  мыса- 

лы  білем,  көрінеді  сияқты   кейбір  етістіктер  де 

осы  грамматикалану жолымен  модальдық статус 

алу үстінде.

12.3.  М О Д А Л Ь Д Ы Қ   С Ө З Д Е Р Д ІҢ   С ЕМ А Н ТИ К А Л Ы Қ  

С И П А Т Ы

А йналада  үнемі  болып  отыратын  әр  алуан 

құбылыстар,  өмірдегі  сан  сала  болмыс  түрлері, 

белгілі бір заттың сын-қимылы, іс-әрекеті сөйлем- 

де  әдетте  ж алаң  хабар  түрінде  ғана  айтыла  са- 

лынбайды.  Сөйлеушінің осы хабар тарапты пікірі, 

я ғн и   сөйлем  м азм ұны ны ң  ақи қат  ш ынды қпен 

сәйкес-дәлдігі жөніндегі  оны ң  көзқарасы әдетте 

қоса беріліп отырады.  Сөйлем  мазмұныны ң бұл 

ақиқат ш ы нды ққа қатынасы лингвистикада пре- 

дикаттылық аясында түсіндіріледі. Ал сөйлеушінің 

осы  қаты нас ж айы ндағы   өзіндік баға-байлам ы , 

я ғн и   қаты насқа қаты насы   (“отнош ение к отно- 

ш ению ”) тіл білімінде модальдылық тұрғысынан 

сипатталады.

С өйлем нің модальдылығы н тіл ғылымында 

жалпы объективті модальдылық және субъективті 

модапьдылық деп екі бағытта қарастырады.  Мы- 

салы, ж оғары да айты лған  сөйлем  м азм ұны ны ң 

ақи қат ш ы нды қпен  сәйкестілігі  объективті  мо- 

дальдылық деп аталады.  Объективті модальдылық 

жалпы  предикатты лық категориясы деңгейімен, 

я ғ н и   сө й л ем н ің   п р ед и катты л ы ғы   деген  кең 

көлемді проблемамен барып астасады. Ал субъек- 

тивті  м одальды лы қ  деп  сөйлем  м азм ұны ны ң 

ақиқат ш ындыққа қатынасы (сәйкестілігі) жонін- 

дегі  сойлеуш інің  көзқарасы н,  пікірін  айтады: 

объективті модальдылық,  көбінесе рай формала- 

ры арқылы беріледі де, субъективті модальдылық, 

негізінен, арнайы жеке сөздер арқылы білдіріледі.

Сөйлемнің модальдылығы басқа да әр алуан, 

әсіресе экспрессивті және эмоииональдық м ағы - 

налармен  өте ұқсас;  көп жағдайда олар өзара ты- 

ғыз  байланы сты  болып  келеді.  Демек,  таза  мо- 

дальдық м ағы на бар да,  бұған  қоса экспрессивті 

жэне  эм оциональды қ  м ағы на  тағы  өз  алдына. 

Модаль сөздерінің саны, олардың жалпы құрамы 

туралы  пікірдің  осы  күнге  дейін  әр  түрлі  болып 

келуі модальдылықтың жоғарыда аталған екі түрін, 

сондай-ақ таза модальдық м ағы на мен экспрес- 

сивті,  эм оционалды қ  мағы наларды  бір  бірінен 

дәлді ажыратыла бермеуінен болса керек.

Сөйлем модальдылығы әдетте әр түрлі жолдар 

арқы лы   білдіріледі.  С өйлем нің  м одальдығы н 

білдіретін  морфологиялық тәсілге етістіктің рай 

категориясы, ш ақ категориялары да жатады.  Бұл 

ретте әсіресе қалау райдың, -ар,  -ер,  -р,  -с форма- 

лы  келер ш ақтың және -ып (-іп,  -п) қосымш асы - 

м ен  келетін  бұры нғы   өткен  ш ақты ң  қызметі 

айрықша.  Рай мен шақгың жалпы етістік категория- 

лары екені белгілі. Ал модальдық етістіксіз сөйлем- 

де де болады.  М одальдық реңк сөйлемнің типтік 

түрлері арқылы да білдіріледі.  Бұл  -  сөйлем  мо- 

дальды лы ғы н   білдірудің  си н такси стік  тәсілі. 

Сөйлемнің мазмұны жөніндегі сөйлеуші адамның 

көзқарасы н,  пікірін  білдіретін  жеке  сөздер  мен 

кейбір демеуліктер т ( - ғ о й ,  -ау т.б.),  бірді-екілі 

шылаулар да бар.  Модальдық реңк сондай-ақ ода- 

ғайлардан  да,  қы стырма  сөздерден  де,  әсіресе 

сұраулық шылаулардың қай -қай сы сы н ан  да ай- 

қын аңғарылады.  Бірақ сөйлемге модальдық реңк 

беретін сөздің, шылаудың, одағайдың, қыстырма 

создің т.б.  -  бәрі бірдей  модаль сөздер қатарына 

жата бермейді. Себебі сөйлем мазмұнының ақиқат 

ш ы н д ы қ қ а  қаты насы   ж өніндегі  сойлеуш інің 

пікірін  білдіретін  арнайы   создердің  модальдық 

сипаты бұлардан гөрі бөлектеу.  Олар сол бөлектігі 

үшін осылай  модаль сездер деп аталады.

С ө й л е у ш і  а д а м н ы ң   с ө й л е м   м а з м ұ н ы  

ж өніндегі  пікірін  білдіру  үшін  қолданылатын 

осындай  арнаулы модаль создер өздерінің  құра- 

мы  ж ағы н ан   түрлі-түрлі  болып  келеді.  Модаль 

сөздер өздерінің лексика-грамматикалық белгіле- 

ріне  қарай есім сөз таптарынан да,  етістіктерден 

де,  көмекш і  сөздерден  де,  басқа  да  кейбір  сөз 

топтарынан бола береді.  Мысалы, мүмкін, іиама- 

сы, рас,  эрине, зады, тэрізі, әлбетте, сыңайы, сиқы, 

тағы   біраз соз  -  өздерінің синтаксистік  қызметі 

ж әне сөйлемдегі байланысы ж ағы нан  қыстырма 

сөздер. Ал мағы налы қ ерекшелігі,  мэні жағынан 

алғанда, я ғн и  сөйлемде айты лған хабар жөнінде 

сойлеушінің пікірі қандай - мақұлдай ма,  күдікге- 

не  ме,  болжал  айта  ма,  әлде  ол  жайында  нық 

сенімділік  білдіре  ме  -  осы  тұрғы дан  бұлар  мо- 

даль  создер.  Өйткені  коптеген  лингвистикалы қ 

эдебиеттерде сөйлеуші адамның сөйлем мазмұны, 

я ғн и   ондағы  айты лған  хабар  жөніндегі  күдігін 

ия болжалын,  мақұлдау пікірін,  немесе  қалауын, 

не  оны ң сенімін,  осылар тэрізді  басқа да пікірін 

білдіретін сөздер эдетте модаль создер қатарына 

жатқызылады. Демек,  модаль создерді  морфоло- 

гия тұрғы сынан жеке сөз табы деп  қарауға  негіз





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1040   1041   1042   1043   1044   1045   1046   1047   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет