Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1043/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1039   1040   1041   1042   1043   1044   1045   1046   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
зайырдьг^Ш экэрт)Айырушы алла бар, Адамның 

ішкі сырын, зайыр затын (Ақан сері); Қайбір жерде 

жігіттің  Корінсе көзге зайыры (Базар жырау).

Қазіргі  түркі  тілдерінің  қай -қай сы н да  да, 

солардың  қатарында қазақ тілінде де модаль сөз 

қатарында қаралып жүрген керек лексемасы көне 

түркі  ескерткіш терінде  өзінің  осы  күнгі  белгілі 

“ қаж ет  (нуж но,  необходим о)”  м ағы н асы н ан  

мүлдем өзгерек мәнде  келтіріледі.  М ұны,  мыса- 

лы,  мына бір деректерден  айқы н аңғаруға бола- 

ды:  Інім  Куі  тігін  кдгрдк  болты.  М ой  младший 

брат  Кю ль-Тегин  скончался;  Кдг§цк  нужное; 



кд,г£дк1ік нужный; 

к д

,

г § д к  

конец  (смерть,  необ- 

ходимость,  судьба), кдщхкзі^без конца,  без  гра- 

ниц,  без  огорчения  (без  необходимости), кдг§ді

ограничивать;  кдг%дк конец,  кдг^дкзіі  безмерно 

(Малов).


Бұл  жерде  ж оғары дағы   “ қаж ет”  ( “нужное, 

нуж ны й” )  мәніндегі  кдг^дк пен  ақыры ,  соңғы , 

біткен  (“конец, смерть,  необходимость, судьба” ) 

ұғы м ы ндағы   кдг§цк  араларындағы  м ағы н алы қ 

алш ақты қ елеулі  болғанм ен,  екеуі  генетикалық 

ж атқан  түбі  бір  құбылыс  болар-ау деген  ой  ке- 

леді.  Ө йткені түркологияда  ол  морфологиялы қ 

құрылымы ж ағы н ан   былай  мүшеленеді:  керек< 



кер+%ек,  кер -нужное.  Бұл лексеманың этимоло- 

гиясын  кейбір зерттеушілер бұдан  гөрі басқаш а- 

рақ,  мына  түрде  түсіндіреді.  “ Кер-ек  нужный, 

необходимый,  видимо,  от кер удовлетворяться. 

Салыстыр: кдр /се/? удовлетворять душу” .  Бәлкім, 

бұл  сөздің  өлу,  о  дүниеге  аттану  мәні  тәңріге 

керек болу мәнімен де байланысты болар.

Ертерек  кезгі  әдеби  нұсқаларда  сөйлем  мо- 

дальды лы ғы  ара-тұра  лазы м  ~  ләзім  дейтін  де 

араб  сөзімен  білдіріліп  оты рған.  Бұл да ж аңағы  



керек, қажет,  тиіс сөздерімен мағынасы жақын, 

синонимдес лексема. Лазымтүркі тілдерінің біра- 

зынан  кездеседі.  В.В.Радлов сөздігіне  м орфоло- 

гиялық ж ағы нан әр түрлі тұлғада келтірілген:тго- 



зым  (осм.,  крм.  лазы м )  нужный,  необходим  и 

лазымы  (осм.  ла зм лу.)  1.  необходимый,  2.  дву- 

смысленное слово, лазымсы з (осм. лазмсыз)  не- 

нужный,  ла зім   (чаг.,  тар.  лазм )  необходимый, 

употребительны й,  тар  лазімат   необходимость, 

употребительность, употребление, лазіматлік не- 

обходимый.

Қ азақ тілінде бұл сөз бір  ғана формада,  атап 

айтқанда  тек  лазы м   түрінде  ғана  қолданы лы п, 

“тиістілік (долженствование)”  модальдық м ағы - 

насын  білдіреді:  Сіздің  де  естіп,  білуіңіз  лазы м 



ғой  (Әуезов).  Окасы  жоқ,  білмегенді  білу  ләзім 

(Сыланов);  Не  ләзім  соны  ойлаңыз  затыңызға 

(Ақмолла).

М одальдық болжал  мағынаны  қазақ тілінде 

сондай-ақ бәлки~  бэлкім ~  бәлкісөзі де білдіреді. 

Бұл өзінің ш ы ғу тегі ж ағынан араб тіліне тән тіл 

құбылысы.  Ол онда құранды шылау ретінде қара- 

лады.  “Ар. бәлкім,  бәлки,  бэлкі  (сост.  из бәл  и кі, 



кім  может быть,  разве,  авось;  а. бәл но,  од н ако” 

(БС л).  Орыс қауымының  шын жақсы дана адам- 



дары  бәлкі жыл молшерін де айтар еді (Әуезов).

Жоғарыда этимологиялық таддау жүргізілген 

модаль сөздердің дені  модальдық м ағы наға жал- 

пы біртіндеп  грамматикалану процесінде ие бол-





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1039   1040   1041   1042   1043   1044   1045   1046   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет