Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1041/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1037   1038   1039   1040   1041   1042   1043   1044   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
574

МОРФОЛОГИЯ

мүшелеуге  болады:  “ кир.  сынды  (<сынлы+лы)=- 



сындуу  1)  им ею щ ий  наружность,  2)  как  подоб- 

ный;  каз.  сынсыз  (<сын+сыз)  без  ф ормы ,  безоб- 

разны й  (Р С л )” .  Бұл  сөздің  ілгеріректегі  қолда- 

нылу жиілігі (активтігі) түркі тілдерінен қазір көп 

байқалмайды.

Тәрізі, тәрізді модаль сөздері де тарихи тұрғы- 

дан  тәріз  түбіріне  барып  саяды.  М ұны ң,  я ғ н и  



тәріз лексемасының шүу басқы, түпкі ұғымы әлде 

бір заттың  немесе әрекеттің сыртқы  белгісімен, 

сырт тұрпатымен, формасымен тығыз байланыс- 

ты  болып  келеді.  Тәрізде өзінің ш ығу тегі ж ағы - 

нан  ж алпы   араб  сөзі:  Тарз  вид,  форма,  манера, 

подобный  (РСл)  таарз вид,  образ, таарзді подоб- 

ный; тарзъ форма,  манера,  вид.  (БСл). Ал  ноғай 

тілінде бұдан  гөрі сәл өзгерек мәнде жұмсалады: 

/Ж7б/д/з-намерение, таьризин шайков- выяснить чье- 

л.  намерение (Н РС ).



Тәрізі, тэрізді қазақ тілінде де кейде таза түбір 

қалпы нда қолданы лады .  М ұндайда ол дағды лы  

модальдық  мәнінен  ажырайды,  сөйлем  модальдығын 

білдірмейді.  Б ұған мынадай бірер мысалдар кел- 

тірейік:  Осы  кезде  алдымыздан  құлақт анып  күн 

де шыкты. Ағаш  бастарынан ұша жөнелісіп жат- 

қан  топ-топ  торғайлардан  іиашылған  қар  то- 

заңы  жаңа  шығып  келе  жатқан  күн  қызылына 

кездесіп,  тұтанып барып сөнгендей тэріз беріп түр 

(Наменгенов); Заманның тэрізін Асан қайғы эулие 



көзі көрмей байқады (М ұрат).

О сы н дағы  тэріз үлгісінде ілгеріде  қарасты - 

ры лған сияқты,  сиықты модаль сөздерінің түбірі 

сиық та  қазақ  тілінде  күні  бүгінге  дейін  қолда- 

нылады,  мысалы: Бірі жамбастап, қайсыбірі тізер- 



леп  м алдас  құрып  отырған  шағын  топтағы  ор- 

тадағы қарияда оқшаулау бір сиық бар (Сматаев).

Осы  орайда  тақылетті сөзіне  де  қы сқаш а 

тоқтала кетуге тура келеді.  Бұл  - түбірі тақылет

-  араб  тілінен  енген  сөз.  М ағы насы   ж ағы н ан  

жоғарыдағы сияқты, сықылды, тэрізді, секілді, сынды 

модаль сөздерімен синонимдес. “ Тахлит ар. южн. 

подобный,  похожий; котос тахлит похожий на 

яка”  (ЮСл).  Қазақ тілінде модальдық болжал ма- 

ғынада қолданы латы н  бұл  аталғандардан  басқа 

да  жекелеген  лексемалар  бар.  Олар  -  іспетті, 

рэуішті  сөздері.  Бұлар  -  негізінен  белгілі  бір 

аймақта ғана қодданылатын, локальды сипатгағы тіл 

құбылыстары.  Рэуішті<рэуіш+ті,  іспетті<іс- 

пет+ті.  Рэуіш  -  парсы  сөзі,  іспет  -  араб  сөзі. 

Рэвішъ - ход,  поступок,  обхождение,  манера,  об- 

раз,  форма; татар тіліндерэушлі түрінде жұмсала-

ды  (БСл).  “Ыспат,  испат  ( а ) ... эсбат дәлел,  ай- 

ғақ,  ф акт, доказательство,  аргумент,  подтверж- 

дение, довод,  ф акт”  (Бекмухаметов).

Қ а за қ   тіл ін д е  м од ал ь  с ө зд ер   қ а т а р ы н а  

а/шеАи/ш'лексемасын да жатқызуға болады.  Бірақ 

бұл жоғарыда талданған модаль сөздермен салыс- 

ты рғанда  модальдық  қызметте  бір  шама сирек- 

теу қолданылады, кейбір жазушылардың ш ығар- 

маларында ғана  кездеседі.  Мысалы:  Түрлері бұзық. 

Асынғаны көкбеңбек темір.  Бірдеңе пэле іздеп кел- 

ген элпет ті (Әуезов).

Аталмыш  модаль сөздің түбірі элпет тұлға- 

сы тілімізде  кейде ез алды на дербес  қалпы нда - 

ті ж ұрнағы нсы з да  қолданылады .  Бірақ  ол  бұл 

ретте сөйлемде көбінесе қыстырма мүше мәнінде 

жұмсалады,  мысалы:  Сәтбек “қойы ңдар” деген- 

дей иш арат жасады. Әлпетіне қарағанда бастық 



өзі сияқты (Әуезов).  Қ азақ тіліндегі элбетте мен 

элпеті, элпет, элпетті дегендер генетикалық жа- 

ғы нан бір-бірімен ты ғыз байланысты. Дәл осын- 

дай жағдайды кейбір өзге түркі тілдерінен де бай- 

қауға болады: а.  албатте (простонар.  албат, ад. 

халбат)  непременно,  конечно,  впрочем,  может 

быть,  верно  (БС л), албет  [ком.,  =агав. албетте 

вообще,  на самом деле, албетеоси.=ахаъ. албат- 

те]  непременно,  албатте  (ка$.=агав.  албетте)  1.  в 

самом деле,  непременно,  2.  впрочем, может быть 

(РСл).  Кодекс  куманикусте  бұл  соз  екі  түрде 

нұсқаланады:  елбеті -  әлбетте,  албет -  әлбетте.

В.В.Радлов деректеріне  қарағанда,  бұл лексема 

күрделі  соз  болып  табылады:  “  албет  (кир.  из 



аі+бет наружность,  наружный  вид” .  “Албэть со- 

став.  из ал  и бет наружность,  вид,  стан,  стать”.

Ал  зайыры  сөзі  р е с п у б л и к а н ы ң   б арлы қ 

оңірінде емес, кейбір тоңірегінде ғана белгілі.  Бұл 

лексем а да қазақ тіліне араб тілінен енген. Атап 

айтқанда:  заһір  -  видны й,  очевидный.  Ол  ада- 

мын заһірі батынына уімаз (осм.) наружность это- 

го  человека  не  соответствует  его  внутреннему 

насторению; заһір наверно, очевидно. Заһір оімак- 

происходить, случаться; заһірлік-наружность, яс- 

ность  (РСл).  За/г//?б-наружный,  явны й,  наруж- 

ность, заһір -  1)  вероятно,  видимо,  видимый,  на- 

ружный,  внеш ний  ;  2)  наружность,  внешность 

(БС л); Зайыр. А дамш ылық,  адамгрешілік.  Оның 

зайыры күшті жігіт (Досқараев).

Зайыр  модаль  созі  қазақ  тілінде  осы  мағы- 

наларды  түгел  дерлік  сақтаған   деуге  болады. 

Мысалы, ол сойлеушінің айтылған хабар жөніндегі 

болжамын  білдіргенде  қы стырма  мүше  ретінде





жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1037   1038   1039   1040   1041   1042   1043   1044   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет