Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1038/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1034   1035   1036   1037   1038   1039   1040   1041   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
түркі тілдерінде модаль создер мен модальды тір- 

кестердің негізінен  мына төмендегідей нақты жа- 

салу жолдары  барын байқауға болады.

1.  Таза  (“собственно”)  модальды  және  есім 

модальды создердің, сондай-ақ модальды тіркес- 

тердің де қатарында тәуелді формада әбден тұрақ- 

тап,  қалыпты бір орнықтылы қ алған лексемалар 

бар.  Бұлар  модаль  создер  санатына  изафеттік 

тіркестер арқылы көшкен. Олардың модаль сөздер 

тобы н  қалы п тасты ры п   д ам ы тудағы   ш еш уш і 

ықпалды  факторы  -  қысқасы,  ыңғайы  іспеттес 

жекелеген лексем алардағы   үшінші ж ақты қ тәу- 

елдік  ж ал ғау ы н ы ң   ж ақсы зд ы ғы   мен  затты қ 

мәнінің  мейілінш е  абстрактылы ғы.  Бұл  -  қазақ 

тіліндегі, басқа да біраз түркі тілдеріндегі  модаль 

сөздердің жасалуының неғұрлым өнімдірек жолы.

2.  М одаль сөздер  кейбір  үстеулер  мен  үстеу 

мәнінде  қолданы латы н  зат  есімдердің  заттық 

мәнінен айрылу және пысықтауыштық функция- 

сын  ж оғалту нәтижесінде  пайда болады.  М ыса- 

лы  мына бір салыстырулардан  соны  аңғарамыз. 

Адамның көңілі шын мейірленсе,  білім-ғылымның 

өзі  де  мейірленіп,  тезірек  қо лға   түседі  (Абай)  - 

Ол м әселе туралы,  шын,  ештеңе білмеймін; М а- 

мандар егер рас айтса,  астық  өнімі биыл  жақсы 

көрінеді (Газеттен)  - Рас, Ділдәні Абай сүйіп қайт- 

қан жоқ (Әуезов).

3.  М одаль создер  кейде  озінің  предикатты қ 

функциясынан айрылған бағы ны ңқы  сөйлемнің 

баяндауышынан жасалады,  мысалы:  Үйдің ішіса- 



сық.  Әйнексымақ бір күңгірт  тесік көрінеді  (Ай- 

мауытов)  -  Бәрін  бүлдіріп  жүрген  Кәрібайдың  өзі 



көрінеді (М ұстафин).

Қазақ тіліндедейді,  деседі,  білем, тағы кейбір 

модаль создер де осы жолмен жасалған.

4.  М одаль соз сондай-ақ кей жағдайда тіпті 

модаль тіркестің бір ком понентінің түсіп  қалуы 

арқылы да жасалатын сияқты.  М ына бір екі мы- 

салды салыстырудан сондай ой туады: Жеті қабат 

жер астындағы нәрсені білуі м үм кін (Жұмабаев)

-  Мүмкін, губернатор келген күні шуламаңдар деп 



тиып қоюы (М ұқанов).



жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1034   1035   1036   1037   1038   1039   1040   1041   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет