Бағдарламасы бо й ы н ш а ш ы ға ры л д ы лп Қ азақ грамматикасы. Ф онетика, сөзжасам, морфология, синтаксис



жүктеу 38.54 Mb.
Pdf просмотр
бет1037/1319
Дата10.02.2022
өлшемі38.54 Mb.
#17147
1   ...   1033   1034   1035   1036   1037   1038   1039   1040   ...   1319
kazak grammatikasy fonetika sozzhasam morfologiia sintaksis
KORKEM-SOZ-ZHANE-PRAGMATIKA
570

МОРФОЛОГИЯ

рады  ж әне  біртіндеп  даралай  түседі.  Т ек  өзінің 

заттық  (ном инативтік)  м әнінен  ажырап  барып 

модальдық  сем антикаға  ие  болған  сөздер  ғана 

грамм атикалы қ  (модальдық)  м ағы н а білдірудің 

арнайы лексикалы қ құралы бола алады.  Модаль 

сөздер сөз табы ретінде  міне осындай  сөздерден 

ғана  құралады.  М одаль  сөздер  осылай,  толы қ 

м ағыналы жеке дербес сөздердің біртіндеп грам- 

матикалануы нәтижесінде пайда болады.  Сондық- 

тан да бұл грамматикалану процесі  - тіл теория- 

сыны ң ең маңызды мәселелерінің бірі  болып са- 

налады. Таза модаль сөздерде тек модальді (яғни 

грамматикаланған)  ғана м ағы на болады. Демек, 

модаль сөздердің лексика-грамматикалық разря- 

ды  әдетте  тек  көм екш і  сәз  табы  ретінде  ған а 

қалыптасады.

Толық мағыналы дербес сөздердің жеке фор- 

малары,  сондай -ақ сөйлемнің қы стырма мүшесі 

ретінде  қолданы латы н  создер  мен  тіркестер  де 

заттық  м азм ұны нан  ажырауына  қарай  модаль 

сөздер қатарына өтеді.  О сы ған байланысты син- 

таксистік қыстырмалылық (“синтаксическая ввод- 

ность” )  құбы лы сы н  модаль сөздердің жасалуы- 

ның (пайда болуының) басты бір көзі ретінде алып 

қарауға  болады.  Өйткені  модаль  сөздер  тобы н 

аны қтауды ң  м ұндай  тәжірибесі  кейбір  өзге  тіл 

грамматикаларынан да ұшырасады. Мысалы, орыс- 

тың грамматикалық дәстүрінде қыстырмалы=мо- 

дальды ж асалы мдардың  грамматикалануы және 

олардың  модаль  сөздерге  айналуы  туралы  ілім 

бар.  С интаксистік қы сты рм алы лы қ құбылысы н 

модальды сөздер тобын түзетін басты басты қай- 

нар көзі деп  қарау мәселесі мына бір белгілі тео- 

риялық қағидаға негізделген. “ М орфологическне 

формы  - это отстоявш иеся синтаксические ф ор- 

мы.  Нет ничего в морфологии, чего нет или преж- 

де не было в синтаксисе и лексике.  История мор- 

фологических элементов и категорий  - это исто- 

рия см еш ения синтаксических границ,  история 

превращ ения синтаксических пород в морфоло- 

гические”  (В.В.Винофадов).

М одаль сөздердің семантикасында  ном ина- 

тивтік  м ағы на  ж әне  сонш алы қты   бір  корінеу 

тұрған  а п -ан ы қ,  я ғн и   “сезімді  л екси кал ы лы қ” 

(“ощутимая лексичность”) болмайды. Оларда өзге 

көмекш і  сөздердегі  сияқты   (сөздікте  алынатын 

реестрлік)  м ағы на ф ам м атикалы қ м ағы наға дәл 

(дөп)  келеді,  бұдан да нақты рақ айтсақ:  ф ам м а - 

тикалы қ  деңгейде  модальдік  м ағы на  білдіреді. 

С ондай-ақ модаль сөздердің лексика-грамм ати-

калы қ  м ағы насы   негізінен  айты лған  хабардың 

ақиқат ш ынды ққа қатынасы жөніндегі сөйлеуші 

субъектінің  көзқарасы н  аны қтауға  (белгілеуге) 

барып саяды.

Белгілі бір заттық м ағы на сондай-ақ көпте- 

ген модальды тіркестерде де болмайды.  Олардың 

да семантикасы сол модальділікті білдіретін ф ам - 

матикалық м ағы нам ен барып астасады.  Бұл ай- 

ты лғандар тұрғы сы нан  келгенде) модаль сөздер 

деп өзінің ш ығу тегі ж ағы нан  есімдермен,  етіст- 

іктермен  және  үстеулермен  сипаттас,  тұлғалы қ 

өзгеріске түспейтін, сөйлеушінің айтылған ақиқат 

шындыққа қатынасын білдіретін көмекші сөздерді 

айтады.

Тұтастай алғанда өздерінің “жинақты” (“обоб- 

щенный”) лексика-фамматикалық мағынасы бой- 

ы нш а  модаль  сөздер  етістік  райлары мен  ұқсас. 

С онды қтан  модальдылықты  білдірудің  бұл  екі 

құралы сөйлеуде өзара ты ғы з байланысты.  Қазақ 

тіліндегі модаль сөздердің біразы сөйлемнің қыс- 

тырма мүшесі позициясында қолданылып келеді. 

Б ұған  қарап  оларды  қы сты рм а  создермен  тең 

дәрежеде  алып  қарауға  болмайды.  Бұлар  -  екі 

бөлек категория.  Себебі модаль сөздер  - морфо- 

логиялы қ категория,  көмекш і сөз табын құрай- 

ды. Ал  қы стырма сөздер  -  синтаксистік катего- 

ри я.  Бұлар  гр ам м ати кал ан у ға  ұш ы рам айды . 

Сөйлемнің қыстырма мүшесі  қызметінде қолда- 

нылатын  көмекш і  не  толы қ  м ағы налы   дербес 

сөздер болып табылады.

Модаль сөздердің айры қш а бір синтаксистік 

ерекшелігі - олар диалогта келгенде жеке лексема 

күйінің озінде сырт формасы және айтылу инто- 

нациясы ж ағы нан өз алдына тұтас бір тиянақты 

сейлем қызметін атқарып тұрады.  Синтаксистік 

сипаттағы  мұндай  модаль сөздер сойлем мүше- 

лерім ен  дағды лы   ф ам м ати к ал ы қ   байланы сқа 

түспейді,  сөз тіркестерін жасауға қатыспайды.

Қазақ тілінде мөдаль сөздер жеке бір сөйлем 

мүшесінің мағынасына немесе бүкіл сөйлем маз- 

мұнына мөдальдық реңк беретін қосалқы мүше, 

сөйлемнің оңаш аланған қыстырма мүшесі ретін- 

де  және диалогтық  сөйленісте  сөйлем  түріндегі 

сөз рөлінде қөлданылады.

Мөдальды сөздер, басқа көмекш і сөз тапта- 

ры сияқты, төлық мағыналы дербес сез таптары- 

нъщ ұзақ замандарғы лексика-фамматикалық даму 

прөцесінде  өзінің  бастапқы  м ән-м ағы насы нан 

өқшаулана-оқшаулана, ақыры біржола ажырап, со- 

лардан  келіп  ш ыққан.  М өдаль  сөздердің  пайда



М О ДАЛЬ СӨЗДЕР

571

болуына сөйлем құрамындағы кейбір лексикалық 

құралдардың тұрақты бағы ны ңқы лы қ қалпы се- 

бепкер болды. А.А.Шахматовтың бұл  “синтакти- 

ко-генетикалық” қозқарасы  қазақ және өзге түркі 

тілдеріндегі де модаль сөздердің шығу тегін анық- 

тауға әбден қолданымды. Ж еке бір сөз не сөздер 

тіркесі сөз тіркесіндегі,  сөйлем құрамындағы ба- 

ғыныңқы жағдайына байланысты біртіндеп өзінің 

заттық  я  басқа  ұғы м ды қ  м әнінен  және  сөйлем 

мүшелерімен дағдылы синтаксистік байланысы- 

нан ажырай-ажырай, ақыры модаль сөзге  не мо- 

дальды тіркеске айналады.  Осы  ұзақ тарихи  про- 

цесте қайсыбір модаль сөздер мен модальды тірке- 

стер  белгілі  бір  м орф ологиялы қ  тұрпатта әбден 

“ қаты п ”  қалады.  Сөйтіп,  басқа сөз таптары  мен 

сөз тіркестерінің қолданымдағы типтерінен біржо- 

ла ажырап қалады да, тілімізде тек модальдық ма- 

ғы нада ғана  қолданылады.  Ал енді  біреулерінің 

жеке  сөз  таптары  мен  сөз  тіркестерінің  қолда- 

нымдағы типтерімен байланысы формальды түрде 

ғана сақталэды. Олар өз бойында контекске қарай 

модаль сөздер мен модальды тіркестердің м ағы - 

насын да, сондай-ақ белгілі бір сөйлем мүшесінің 

қызметін де  - екеуін де сыйыстыра,  қоса сақтай- 

ды.  Аталмыш  тілдік  құбы лы сты ң  ш ы ғу  тегінің 

осы  өзіндік ерекшелігін  ескеріп,  кейбір зерттеу- 

шілер  генетикалы қ  принцип  негізінде  модаль 

сөздерді мынадай төрт топқа бөліп  қарайды: өзге 

сөз  таптары нан  мүлдем  ажырап  “ қара  үзген” 

сөздер,  есім  модаль сөздер,  үстеу модаль сөздер 

және етістік модаль создер.

Ж оғары да  атап  көрсеткенім іздей,  модаль 

сөздердің белгілі бір заттық я ұғымдық семанти- 

Касы  ббТімайды.  Олардың  семантикасы   әдетте 

модальдылықты білдіретін грамматикалық мағы- 

намен  ұлас,  астас жатады. Демек, осынысы  үшін 

де  олар  -  ком екш і  сездер.  Ж алп ы   ком екш і 

сөздердің жасалуы  (пайда болуы)  -  адам  баласы 

тілінің қалыптасуының ең алғаш қы  балаң дәуір- 

інде  пайда  болып,  белгілі дәрежеде  тіпті  бүгінгі 

күндерге дейін жалғасып  келе жатқан  граммати- 

калық құрылыстың даму процесі.  Бұл озі - осын- 

дай  бір  атам заманғы тілдік ескілік.  Модальды- 

л ы қ  -  адамдардың  өзара  сойлесу  (тіл  қатысу) 

түріндегі аралас=құраластығының (қарым-қаты- 

насының) туылымы (“продолжениесі”) ретінде ең 

бір көне  грамматикалық құбылыс саналады және

ол  күні  бүгінге  дейін  тілдің  жалпы  тұтастықта 

дамуының ең бір құнарлы  қуат козі болып табы- 

лады.

Тілдік модальдылық проблемасымен байланыс- 



ты  қазіргі  лингвистика  ғы лы м ы ндағы   зерттеу 

еңбектерден жоғарыда  келтірілген түрлі теория- 

л ы қ  пайымдауларды,  ғы лы ми  козқарастарды  

шола,  саралай  қарау  нәтижесінде  қазіргі  біраз 




жүктеу 38.54 Mb.

Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   1033   1034   1035   1036   1037   1038   1039   1040   ...   1319




©emirb.org 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет